De historiek van de Bescherming Dumontwijk

Na de vorige, uitgebreide artikelen over de “Herinrichting van de Dumontwijk” zou men geneigd zijn te denken dat de eerste bescherming van de wijk als stadsgezicht op 9 juni 1995 bijna vanzelfsprekend was. Dat was allerminst het geval. De bescherming kwam er na een bijzonder woelige periode, met hevige discussies in De Panne, weinig lokaal draagvlak en ook verzet vanuit het gemeentebestuur.
Het is daarom interessant om terug te kijken naar de politieke geschiedenis achter die bescherming:
wie wilde de Dumontwijk bewaren,
wie verzette zich en
wie gaf uiteindelijk de doorslag?

Een wijk die bescherming verdiende

De Dumontwijk is het resultaat van de stedenbouwkundige visie van architect Albert Dumont. Vooral de historische verkaveling, met haar cottages en villa’s in een samenhangende structuur, was op het einde van de 20ste eeuw een uitzonderlijk restant van de badplaatsarchitectuur aan de Belgische kust.
Vanaf 1993 werd door de toenmalige dienst “Monumenten en Landschappen” (nu Onroerend Erfgoed genoemd) gewerkt aan een beschermingsdossier. Het doel was niet alleen afzonderlijke mooie villa’s te bewaren, maar vooral de samenhang van de historische verkaveling en haar architectuur. Het is de enige villawijk aan de Kust waar oude cottages nog steeds ingepland zijn in het oorspronkelijk duinreliëf.
Op 9 juni 1995 werd de bescherming uiteindelijk officieel. Het ministerieel besluit omvatte 453 gebouwen, met daarnaast een lijst van 146 beeldbepalende gebouwen en 13 gebouwen die als monument beschermd waren.

Maar in De Panne was er weinig draagvlak

De bescherming kwam er bepaald niet van een leien dakje.
In 1995 werd in de feestzaal van het gemeentehuis een bomvolle informatievergadering georganiseerd over de geplande bescherming. De zaal zat vol met eigenaars, inwoners en tweede verblijvers. De reacties waren bijzonder hevig. Een belangrijke bekommernis was dat eigenaars hun woningen niet langer vrij zouden kunnen afbreken en vervangen door appartementsgebouwen. Ook het feit dat delen van twee commerciële straten (Duinkerkelaan en Zeelaan) gedeeltelijk in de bescherming werden opgenomen, zorgde voor weerstand.
De angst was dus heel concreet:
– minder vrijheid om de eigen woning te verbouwen;
– beperkingen op afbraak en nieuwbouw;
– dus ook minder mogelijkheden voor nieuwe appartementsgebouwen;
– mogelijke waardevermindering van eigendommen;
– en vooral politiek: het gevoel dat de hogere overheid zich met de eigendommen van de Pannenaars bemoeide zonder het gemeentebestuur te consulteren.
In 1995 was er dus weinig draagvlak voor de bescherming.

Het toenmalig gemeentebestuur stond nog niet aan de kant van de beschermers

Ook politiek botste de bescherming op weerstand.
Het gemeentebestuur van De Panne gaf geen steun aan de beschermingsplannen. In een gemeenteraad werd een duidelijke nota met gemeentelijke tegenadviezen goedgekeurd waarvan later geen enkel advies door Monumenten en Landschappen werd gevolgd. Het gemeentebestuur was ontstemd en ging vervolgens in beroep tegen de bescherming bij de Raad van State.
Dat is een belangrijk gegeven: de Dumontwijk werd dus niet beschermd omdat er in 1995 in De Panne een brede politieke consensus bestond. De bescherming werd er ondanks het lokale verzet door de Vlaamse overheid toch doorgezet.
De lokale politieke geschiedenis speelde daarbij een belangrijke rol. In die periode was Willy Vanheste zopas verkozen als nieuwe burgemeester. Tijdens de eerste informatievergadering liet hij eerst zijn collega en vriend Catrysse aan het woord, burgemeester van De Haan, waar bescherming van het historische patrimonium “De Concessie” al eerder positieve ervaringen had opgeleverd. Maar ook dat kon het lokale onbegrip tegenover de bescherming niet wegnemen.

Toch waren er enkele Pannenaars die wél voor bescherming ijverden

Het zou echter fout zijn om het verhaal voor te stellen als “De Panne tegen Vlaanderen”.
Er waren toch reeds enkele lokale pioniers die overtuigd waren van de uitzonderlijke waarde van de wijk. Eén van de namen die in de historische reconstructies naar voren komt, is Robert Demuysere. Zijn gerestaureerde woning Kinklankhoorn en zijn inzet voor het behoud van het historische patrimonium behoren tot de vroege lokale geschiedenis van de bescherming.
Een interview met Demuysere in De Standaard Magazine van 28 juli 1995, dus slechts enkele weken na de bescherming, werd later door DE BLIEDEMAKER (na 2005) opnieuw onder de aandacht gebracht als een belangrijke getuigenis uit die periode.
Ook Riet Schockaert die vanaf 1995 bij de gemeentelijke dienst Omgeving werkte, speelde volgens een latere terugblik een belangrijke rol. (Riet was tezamen met Geert Vanthuyne één van de 2 personen die vanaf 1997 de opportuniteit kregen om in De Panne een volwaardige dienst Cultuur te mogen opstarten). Riet organiseerde de fameuze informatievergadering van 1995 en bleef zich inzetten voor de bescherming ondanks het aanvankelijke gebrek aan draagvlak.
De bescherming was dus mede het resultaat van een kleine groep overtuigde beschermers die het erfgoedbelang op lange termijn hoger inschatten dan de onmiddellijke ontwikkelingsmogelijkheden.
Op het gebied van het kadastraal inkomen zou dit voor de gemeente op termijn een tegenslag betekenen.

Wie gaf uiteindelijk de doorslag?

De formele beslissing lag niet bij de gemeenteraad van De Panne.
De bescherming werd uiteindelijk genomen door de Vlaamse overheid, via een ministerieel besluit. Op 9 juni 1995 ondertekende de toenmalige Vlaamse minister Johan Sauwens het besluit tot bescherming van de oudste verkaveling van De Panne als “stadsgezicht”.
Het dossier was inhoudelijk voorbereid door Monumenten en Landschappen . De administratie had de erfgoedwaarde onderzocht en de beschermingsprocedure opgestart. De leidende ambtenaar te Brugge was Miek Goossens die “hard op de tafel kon kloppen”.
Sauwens zette uiteindelijk als bevoegde minister zijn handtekening.

De strijd was daarmee nog lang niet voorbij

De tegenstanders legden zich niet zomaar bij de bescherming neer.
Er kwamen juridische procedures bij de Raad van State. Onder meer nv Seaflower diende op 28 september 1995 een verzoekschrift in. Later volgde ook Immo Regina, dat op 6 november 1995 de vernietiging van de bescherming vroeg. Het beroep van Immo Regina werd verworpen.
De grote juridische doorbraak kwam pas op 11 juli 2006. Toen vernietigde de Raad van State het beschermingsbesluit van 1995. Maar dat gebeurde niet omdat de Dumontwijk onvoldoende erfgoedwaarde zou hebben. De vernietiging had te maken met een kleine procedurefout in de totstandkoming van het besluit.
De Vlaamse overheid liet het erfgoed daardoor echter niet los.
Na een nieuw groot openbaar onderzoek ondertekende minister Dirk Van Mechelen op 25 januari 2008 , een nieuw beschermingsbesluit. De Dumontwijk werd daarmee voor de tweede maal als “stadsgezicht” beschermd. Het bijgevoegde plan en de uitgebreide lijst van de kadasternummers was nu zeer duidelijk.

De ironie van de geschiedenis

Achteraf is de ironie groot.
In 1995 vreesden tegenstanders dat bescherming de waarde en de ontwikkelingsmogelijkheden van de woningen zou aantasten. Tien jaar later bleek het maatschappelijke oordeel sterk veranderd. (o.a. door de vele Dumontgidsbeurten, die op vandaag nog steeds een groot succes zijn)
Zo begonnen veel Pannenaars, tweede verblijvers en toeristen de bescherming juist als een zegen te beschouwen. Ook de waarde van de villa’s bleek volgens de latere lokale berichtgeving eerder toe dan af te nemen. De bescherming was stilaan veranderd van een beperking in een kwaliteitslabel.
Dat proces duurde ongeveer tien jaar. De negatieve perceptie maakte langzaam plaats voor de overtuiging dat juist de bescherming ervoor gezorgd had dat de Dumontwijk haar bijzondere karakter kon behouden.

Van politieke weerstand naar erfgoedtrots

Vandaag is de Dumontwijk de belangrijkste erfgoedparel van De Panne en zelfs van de hele kust.
Veel eigenaars hebben hun villa’s gerestaureerd. Onroerend Erfgoed begeleidt restauraties en ondersteunt eigenaars financieel. Tussen 2019 en 2021 werden bijvoorbeeld ongeveer 610.000 euro aan premies voor restauraties in de wijk toegekend.
De bescherming heeft daarmee een merkwaardige evolutie doorgemaakt:
1995:
Waarom moeten wij onze eigendommen laten beschermen?
2005:
Misschien heeft die bescherming toch haar nut bewezen.
Vandaag:
Juist de bescherming heeft de Dumontwijk zo bijzonder gehouden.
(intussen wonen 3 ex-schepenen/burgemeesters in de Dumontwijk)

De echte betekenis van 9 juni 1995

De bescherming van de Dumontwijk was dus veel meer dan een administratief besluit.
Het was een botsing tussen twee visies op de toekomst van De Panne.
Aan de ene kant stond de klassieke visie van de badplaats als een plaats waar eigenaars en projectontwikkelaars maximale vrijheid moesten behouden. Dat heeft de liberale VLD krant via de Burgerkrant zelfs na de bescherming nog willen doorduwen.

Het is opmerkelijk hoeveel toeristen die in Nieuwpoort verblijven in de zomer de Dumontwijk komen bezoeken. Dat missen ze daar! 
Aan de andere kant stond een nieuwe erfgoedvisie:

sommige historische gehelen zijn zo uitzonderlijk dat hun waarde niet meer alleen aan individuele eigenaars kan worden overgelaten.

In 1995 won die tweede visie uiteindelijk.
Niet omdat iedereen in De Panne ervan overtuigd was.
Integendeel.
De bescherming werd juist bijzonder waardevol omdat ze er kwam op een moment dat het lokale draagvlak nog zeer klein was.
De belangrijkste namen in dat verhaal zijn daarom niet alleen minister Johan Sauwens en de administratie Monumenten en Landschappen, maar ook de lokale pioniers zoals Robert Demuysere en Riet Schockaert die ondanks de tegenwind bleven geloven in de uitzonderlijke waarde van de Dumontwijk.(beiden zijn helaas overleden),
En misschien is dat uiteindelijk de grootste les van de geschiedenis van de wijk:

Erfgoed wordt soms pas gewaardeerd nadat iemand de moed heeft gehad het te beschermen voordat iedereen overtuigd was van zijn waarde.

Naschrift: 31 jaar later

De latere geschiedenis lijkt het gelijk van de beschermers grotendeels te hebben bevestigd. De Dumontwijk is grotendeels intact gebleven en heeft zich ontwikkeld tot een gewaardeerd erfgoedgebied. De bescherming heeft restauratie gestimuleerd en verhindert dat de historische structuur zomaar door grootschalige nieuwbouw wordt vervangen.
De strijd van 1995 was daarmee geen einde, maar het begin van een lange periode waarin De Panne geleidelijk leerde dat beschermen niet hetzelfde hoeft te zijn als bevriezen.
De Dumontwijk is vandaag geen museum, maar een levende wijk die haar historische identiteit grotendeels heeft behouden. Dat wil niet zeggen dat moderne nieuwbouw uitgesloten is.

Met de bescherming was de politieke lijdensweg voor de Herinrichting van de straten nog niet voorbij: Hiervoor lees 2 lange artikelen hieromtrent
Lees1>>> en Lees2>>>
Het is dus niet zo evident om dit ook te doen voor de Houtsaegerwijk die veel meer heterogeen is. Zeker ook niet voor de Donnywijk die veel meer hedendaags is (na WO II)