De les van Villa Les Tournesols (deel 1 van 2)

De laatste weken is er veel commotie geweest rond de afbraak van Villa Les Tournesols op de oostelijke Zeedijk van De Panne. Toen José Decoussemaker nog erfgoedgids was, heeft hij veel bericht over het erfgoed van onze mooie gemeente (o.a. de architectuurwandeling met veel links naar erfgoedvilla’s). Onafhankelijk van de commotie rond villa Les Tournesols publiceerde hij in DE BLIEDEMAKER een uitgebreide samenvatting van vele verspreide artikels over de Dumontwijk die sinds 2005 verschenen zijn. Lees:
– De historiek van de bescherming van de Dumontwijk
– Herinrichting van de Dumontwijk – deel 1 en deel 2
Hierdoor heeft De Panne een van de mooiste en meest waardevolle erfgoedwijken van de Belgische kust.

Veel Vlamingen kennen de Concessiewijk van De Haan beter dan de Dumontwijk. Dat is eigenlijk onterecht. De Dumontwijk heeft een zeer hoge erfgoedwaarde door haar formele bescherming, homogeniteit en stedenbouwkundige belang. De Concessie van De Haan is indrukwekkender qua schaal en sfeer, maar wordt minder strikt beschermd en is architecturaal minder eenvormig. Als men één wijk zou moeten aanduiden als hét icoon van het kusterfgoed, dan is de Dumontwijk zonder twijfel een zeer sterke kandidaat.

Maar de commotie rond Villa Les Tournesols heeft iets blootgelegd wat veel belangrijker is dan het lot van de ene villa Tournesols . Dit zal inderdaad de laatste villa zijn langs de oostelijke Zeedijk van vóór de Eerste Wereldoorlog. Aan de westelijk zijde van deelfde Zeedijk zijn er nog 13 beschermde villa’s. Daarover meer in het tweede deel van dit artikel

1. Wat de afbraak van Villa Les Tournesols ons leert over de toekomst van De Panne

De vraag is niet alleen: mag deze villa worden afgebroken?
De veel belangrijkere vraag is: willen wij dat De Panne over twintig of dertig jaar nog herkenbaar is als De Panne?
Villa Les Tournesols is geen gewone oude woning. De villa dateert uit het begin van de twintigste eeuw (bouwjaar 1904) en behoort tot de architecturale geschiedenis van onze badplaats. Ze maakt deel uit van het verhaal van de kustarchitectuur en van de periode waarin De Panne uitgroeide van een vissers- en duinendorp tot een bijzondere badplaats.
Vandaar dat deze villa ook voorkomt op de officiële lijst van “vastgesteld erfgoed“, zoals nog vele andere gebouwen verspreid over de gemeente.
Dat verhaal verdwijnt niet ineens met één bulldozer. Maar het verdwijnt wel villa per villa, straatbeeld per straatbeeld en generatie per generatie. De zoveelste in de reeks.

2. Erfgoed is meer dan één enkel oud gebouw

Een veelgehoord argument is: “Het gebouw is toch niet beschermd!”
Dat klopt. En precies daar zit juist het probleem.
Een gebouw kan een duidelijke historische of architecturale waarde hebben zonder dat het juridisch als monument beschermd is. Villa Les Tournesols is daarvan een voorbeeld.
Maar erfgoed bestaat niet alleen uit afzonderlijke monumenten. De echte waarde van De Panne zit ook in de samenhang tussen gebouwen, straten, duinen, pleinen en historische wijken.
Één enkele oude villa tussen een rij nieuwe appartementsgebouwen is een curiosum. Maar een reeks historische villa’s vormt daarentegen een karakteristiek stadsbeeld. De bescherming van de Dumontwijk in 1995 is hiervan het beste voorbeeld.
Ook de Houtsaegerwijk, het gebied tussen de Nieuwpoortlaan, de Ollevierlaan en de Zeelaan – waar vroeger de Houtsaegerduinen – vertelt een belangrijk verhaal over de ontwikkeling van De Panne. Deze wijk kwam vooral tot ontwikkeling tijdens een tweede expansieperiode van De Panne, in het interbellum. Ook hier vinden we gebouwen die getuigen van die periode en die architecturaal of historisch waardevol zijn. Volgens het Agentschap Onroerend Erfgoed zijn deze waardevolle gebouwen echter onvoldoende geconcentreerd om de hele wijk als één samenhangend beschermd stadsgezicht, zoals de Dumontwijk, te kunnen beschermen. Bovendien wordt het gebied doorsneden door zones met een beperktere erfgoedwaarde.
Daarom werd niet deze volledige wijk beschermd, maar werden afzonderlijke waardevolle panden erkend en opgenomen in de Vlaamse Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Maar zo’n inventarisatie biedt helaas geen garantie op behoud. Lees oude inventaris met zoekpagina waar je zelf op straat of gebouw kan zoeken.
Ze heeft immers niet verhinderd dat in het verleden regelmatig waardevolle gebouwen verdwenen. Het hotel Mon Bijou is daarvan een schrijnend voorbeeld.

3. Elke afzonderlijke beslissing kan verdedigbaar lijken, maar…

En daar schuilt het gevaar.
Een eigenaar heeft het recht om zijn eigendom economisch te benutten.
Een projectontwikkelaar heeft het recht om een rendabel project te realiseren op een niet beschermd perceel.
Een gemeente moet vergunningen beoordelen volgens de geldende gemeentelijke en Vlaamse regelgeving.

Daar valt weinig tegenin te brengen – ook niet bij Villa Les Tournesols.

Maar stel dat elke eigenaar afzonderlijk dezelfde redenering volgt: “Mijn gebouw is niet beschermd. Ik mag dus vervangen wat er staat.”
Dan kan men na twintig jaar vaststellen dat vrijwel alle historische gebouwen verdwenen zijn. (nu reeds zijn er een 15 tal verdwenen van bovenstaande inventaris)
Niemand heeft dan noodzakelijk een fout gemaakt. Maar samen hebben we wel iets verloren wat nooit meer terugkomt.
Dat is de paradox van erfgoedbeleid.

4. De Panne heeft zijn aantrekkelijkheid juist aan zijn geschiedenis te danken!

De Panne verkoopt niet alleen appartementen aan de Zeedijk.
De aantrekkingskracht van onze gemeente is veel ruimer: de duinen, het strand, de Dumontwijk, de historische villa’s, de schaal van bepaalde wijken, de architectuur, de sfeer, de herinneringen en het bijzondere karakter van een badplaats die anders is dan de meeste andere Belgische kustgemeenten.
Dat karakter is economisch trouwens geen hinderpaal. Integendeel.
Het is een deel van ons toeristisch kapitaal.
Wie De Panne steeds verder laat evolueren naar een kuststad die overal hetzelfde kan zijn, vernietigt uiteindelijk een deel van het product waarvoor bezoekers juist naar De Panne komen.

5. Moeten dan alle oude gebouwen behouden blijven?

Natuurlijk niet. Dat zou even onrealistisch als onwenselijk zijn.
Een gebouw kan technisch versleten zijn. De indeling kan niet meer beantwoorden aan de hedendaagse woonkwaliteit. Renovatie en restauratie kan soms economisch moeilijk haalbaar zijn.
Ook De Panne moet vernieuwen.
De discussie mag dus niet worden gereduceerd tot erfgoed óf nieuwbouw.
De echte uitdaging is: hoe combineren we vernieuwing met behoud van karakter?
In veel gevallen kan dat. Zo zijn er in de Dumontwijk een tiental villa’s waar zelfs moderne bouw werd aangebouwd aan beschermd erfgoed. De wijk mag geen museum worden. Lees hierover meer>>>>
Er mogen zelfs nieuwe villa’s in moderne stijl worden bijgebouwd, onder twee belangrijke voorwaarden:
– 1. geen afbraak van bouwkundig erfgoed;
– 2. geen vermindering van het zicht vanaf de openbare weg op het achterliggend historische erfgoed.
Lees meer: Dumontwijk is geen museum
Een historische gevel kan bijvoorbeeld behouden blijven terwijl het gebouw erachter volledig wordt gerenoveerd. Voorbeeld de Chien Vert. Een oude woning kan worden aangepast aan hedendaags comfort. Een nieuwbouw kan zich inpassen in de schaal en het ritme van een historische straat.
Dat vraagt alleen iets meer creativiteit dan alles afbreken en opnieuw beginnen.

6. De gemeente moet vóór de bulldozer nadenken

Daar ligt de belangrijkste verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur.
Niet wachten tot een afbraakvergunning wordt aangevraagd.
Niet wachten tot buurtbewoners protesteren bij een nieuwe bouwaanvraag. Niet wachten tot de kraan voor de deur staat.
Maar vooraf bepalen wat De Panne absoluut wil bewaren.
Daarom zou De Panne een duidelijke erfgoedstrategie moeten opmaken.
Naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen van 2024 werd in 2024-2025 een nieuwe adviesraad voor erfgoed opgericht: de GER. Die raad is bevoegd voor zowel materieel als immaterieel erfgoed. Lees meer>>>
Maar de vraag mag worden gesteld: wat heeft deze adviesraad tot heden concreet voorgesteld voor het onroerend erfgoed van De Panne?
Lees meer over erfgoed in De Panne

7. Een erfgoedlijst voor De Panne

Naast de wettelijke Vlaams beschermde monumenten en het officieel geïnventariseerde erfgoed zou de gemeente een eigen lijst kunnen opstellen van waardevolle gebouwen en ensembles.
Koksijde heeft hiervoor al een interessant voorbeeld gegeven. Daar werd omstreeks 2004–2006 een gemeentelijke erfgoedinventaris opgesteld. De lijst met viersterrenpanden werd in 2007 door de gemeenteraad goedgekeurd.
Waarom zou De Panne niet iets gelijkaardigs kunnen doen?
★★★★ Vier sterren – uitzonderlijke erfgoedwaarde – absoluut behoud
Uitzonderlijke gebouwen die bepalend zijn voor de identiteit van De Panne. Deze hoogste categorie van de inventaris zou moeten in aanmerking komen voor een gemeentelijke restauratiepremie indien geen van het Vlaamse Gewest. Kost geld.
★★★ Drie sterren – beeldbepalend
Gebouwen die een belangrijke bijdrage leveren aan het karakter van hun omgeving.
★★ Twee sterren – waardevol
Gebouwen met duidelijke architecturale of historische kwaliteiten. Verbouwing of nieuwbouw is mogelijk, maar gevel, volume, architecturale elementen en straatbeeld moeten worden gerespecteerd.
★ Eén ster – begeleidend waardevol
Volledige vernieuwing kan, maar het nieuwe project moet rekening houden met schaal, bouwhoogte, ritme, materiaalgebruik en het historische karakter van de omgeving.

Belangrijk: dit gemeentelijk sterrenklassement is geen officieel Vlaams beschermingssysteem. Een viersterrenwoning is dus niet automatisch een beschermd monument. Het gaat om een gemeentelijke erfgoedwaardering die gebruikt kan worden om het beleid rond behoud en vergunningen te ondersteunen.
Intussen heeft o.a. hierdoor Koksijde de bevoegdheid gekregen van Erfgoedgemeente.
Is samenwerking met De Panne hiervoor nier mogelijk? Lees meer op>>>
Zo ontstaat een beleid dat veel genuanceerder is dan simpelweg: “alles behouden”.

8. Een erfgoedtoets bij belangrijke afbraak

Bij waardevolle gebouwen zou vóór elke belangrijke afbraakbeslissing een eenvoudige maar fundamentele vraag moeten worden gesteld: wat verliezen we wanneer dit gebouw verdwijnt?
Niet alleen: Is de afbraak wettelijk mogelijk?
Maar ook: Welke historische, architecturale en stedenbouwkundige betekenis heeft dit gebouw? Is renovatie mogelijk? Welke alternatieven bestaan er? Wat betekent de afbraak voor het straatbeeld?
Er zou dus een degelijke erfgoedtoets moeten voorgelegd worden bij iedere afbraakvergunning van een gebouw met vier sterren op de gemeentelijke inventaris.
Niet om iedere ontwikkeling onmogelijk te maken. Wel om ervoor te zorgen dat een gebouw niet verdwijnt omdat niemand vooraf heeft nagedacht over zijn waarde.

9. Waarom niet samenwerken met eigenaars?

Erfgoedbeleid werkt alleen als eigenaars worden meegenomen in het verhaal.
Wie een waardevol pand bezit, mag niet het gevoel krijgen dat hij wordt gestraft omdat hij toevallig eigenaar is van erfgoed.
De gemeente kan daarom onderzoeken hoe zij eigenaars kan helpen met renovatieadvies, architecturale begeleiding, informatie over premies, fiscale mogelijkheden, technische oplossingen en begeleiding bij verbouwing.
Erfgoed bewaren moet aantrekkelijker worden, niet alleen verplichtender.
Dat is misschien wel de beste manier om draagvlak te creëren.

10. Tournesols is een wake-upcall

Wellicht kunnen we Villa Les Tournesols administratief niet meer redden. Misschien kan dat juridisch nog wel, misschien niet. Maar dat is uiteindelijk niet eens de belangrijkste kwestie.
De echte vraag is wat we vanaf vandaag in de toekomst voorzien.
Want er staan nog andere waardevolle gebouwen in De Panne. En over tien jaar staan er weer andere onder druk.
Als we telkens opnieuw wachten tot de afbraak aangekondigd wordt, voeren we een eindeloos achterhoedegevecht.
We moeten het omgekeerde doen: eerst bepalen wat we belangrijk vinden en daarna onze ruimtelijke ontwikkeling daarop afstemmen.

11. Een kans voor De Panne

De commotie rond Tournesols hoeft daarom geen verhaal te worden van “voor of tegen die afbraak”.
Ze kan een aanleiding zijn om eindelijk een volwassen erfgoedbeleid voor De Panne te voeren.
Een beleid waarin eigendomsrechten en economische ontwikkeling worden gerespecteerd, maar waarin ook wordt erkend dat sommige gebouwen en straatbeelden een waarde hebben die groter is dan hun marktwaarde.
Want een appartement kan opnieuw worden gebouwd. Een gevel kan opnieuw worden ontworpen. Een nieuw gebouw kan opnieuw worden gezet.
Maar een stukje van de geschiedenis dat eenmaal verdwenen is, kunnen we nooit meer terugbouwen.
Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les van Villa Les Tournesols.

12. Welke De Panne willen wij nalaten?

De vraag die we ons vandaag moeten stellen is niet: “Waarom moet die oude villa behouden blijven?”
Maar: “Welke De Panne willen wij nalaten aan onze kinderen en kleinkinderen?”
Als het antwoord is: een moderne, aantrekkelijke badplaats met alle hedendaagse comfort – uitstekend.
Maar als het antwoord óók is: een badplaats met een eigen gezicht, een eigen geschiedenis en een herkenbaar karakter, dan zullen we daar vandaag keuzes voor moeten maken.
Want erfgoed verdwijnt niet op één dag.
Het verdwijnt telkens wanneer we zeggen: “Ach, het is maar één gebouw.”
En juist daarom is Villa Les Tournesols misschien méér dan een afgebroken villa.
Het kan het moment zijn waarop De Panne beslist om niet langer achter haar verleden aan te lopen, maar er eindelijk zorgvuldig mee om te gaan.

13. De dertien villa’s op de Zeedijk die niet afgebroken worden.

zie volgend artikel