De Panne en de hemelwater infiltratie (na correcties door AQUADUIN)

Vlaanderen droogt uit! Het grondwaterpeil van Vlaanderen daalt overal (maar niet dat van De Panne!). Huizen scheuren door de krimp in de ondergrondse klei- en turflagen. Men spreekt van een combinatie van verdroging ingevolge de “klimaatopwarming” gecombineerd met teveel betonnering die de infiltratie van regenwater in de grond tegenhoudt.
Vandaar dat de Vlaamse overheid verplicht om bij iedere nieuwe riolering een gescheiden rioolstelsel te voorzien (zoniet geen Vlaamse subsidies voor die riolering). Dus het hemelwater van de daken en de straten gescheiden afvoeren van het ruwwater (het eigenlijke afvalwater)
In De Panne-Bad werd dat reeds toegepast voor een groot deel van de gemeente want veel straten er heraangelegd. Dit geldt voor de Zeelaan-Bad, het Marktplein, een groot deel van de wijk D’Achte en de Elisabethwijk en na de zomer de “uitgebreide Dumontwijk”. Steeds kon men het opgevangen hemelwater direct onder de straat infiltreren in de zandgrond.
Maar de laatste maanden werd in De Panne een nieuwe techniek toegepast. Namelijk op een vijftal plaatsen werden grote infiltratiekratten onder de wegenis ingebouwd om het regenwater op te bufferen en te infiltreren in de zandige ondergrond.
Dit is vrij nieuw aan de Westkust. Vele realisaties in De Panne maar ook Koksijde werkt met infiltratieputten en infiltratie riolen. Ook Nieuwpoort heeft al dergelijke zaken gedaan (ook in IWVA gebied).
Hoe werkt het systeem van infiltratie in het zand?

1. Zand met veel grondwater in De Panne t.o.v. landbouwgrond te Adinkerke

De echte Pannenoars zullen wel goed weten dat het grondgebied van de deelgemeente De Panne zich uitstrekt vanaf het strand tot juist aan de scheiding met akkergronden in Adinkerke. In De Panne bestaat de bodem overal uit zand, zelfs in het bos. Vanaf het begin van de Franse periode (na 1794) werden deze gronden gefusioneerd met de landbouwgemeente Adinkerke (pas administratief in 1799). Daar waren alleen maar weiden, akkers en landbouwgronden op uitzondering van Cabour (waar ook zand). Op veel plaatsen is er wel onder de zwarte cultuurlaag bovenaan ook zanderige ondergrond (vandaar zandontginningen). Een groot deel is immers een overdekt waddenlandschap sinds de Romeinse tijd.
De grens tussen de 2 deelgemeenten De Panne en Adinkerke was vroeger het Artiestenpad en de Duinhoekstraat. De woningen langs de Duinhoekstraat aan de Plopsa-kant behoorden tot Adinkerke en de huizen aan de noordelijke boskant waren De Panne, dit tot vóór de fusie van de 2 gescheiden gemeenten in 1976. (DP heeft zich afgescheiden in 1911)
In de duinen van De Panne zijn geen waterlopen omdat bij regen het water in het zand infiltreert (er is maar 1 beek in de ganse Belgische kuststrook van De Panne tot Knokke en dat is de “Beek zonder Naam'” met bron in het Hannecartbos te Oostduinkerke).
Op de landbouwgronden van Adinkerke dringt niet al het overbodig regenwater in de ondergrond maar wordt via grachten afgevoerd naar het Langgeleed of het kanaal Veurne-Duinkerke

Vandaar dat de ondergrond van onze duinen (en ook de aanliggende polders) bestaat uit een 13 à 20 m horizontale lagen slib en zand. Eronder de quasi ondoordringbare Ieperiaanse klei. Vóór onze duinen bevindt zich de Noordzee ook op die zandondergrond. Het zand is waterdoordringbaar zodanig dat het zoute zeewater doordringt in de zandige ondergrond van de duinen en dit tot het niveau van hoog water (licht blauw). Maar het regent ook. Een deel van dat regenwater verdampt en wordt opgenomen door de vegetatie (vooral in de zomer). De rest wordt normaal niet afgevoerd door een beek of gracht maar dringt in het zand (ongeveer 40% van de jaarlijkse neerslaghoeveelheid). Door het feit dat dit zoet regenwater lichter is dan het onderliggend zoute zeewater, wordt dit zeewater naar beneden gedrukt en ontstaat een zoetwaterbel (blauw) die drijft op het zoute grondwater (licht blauw). Deze zoetwaterbel breidt zich uit tot aan de zee of tot aan de eerste beek in het binnenland (vb Langeleed of vaart) waar het overschot van het regenwater geëvacueerd wordt. Er is dus een zeer lichte ondergrondse stroming van zoetwater ofwel naar de zee ofwel naar het Langgeleed.
Vandaar dat dicht bij zee vb onder het hoogstrand (zacht zand) als we boren we bovenaan eerst zoetwater vinden en pas dieper zeewater.
Het water in de duinpannen staat dus in verbinding met de zee of het Langgeleed alsof het communicerende vaten zijn. Het water in de duinpannen zal dus nooit erg stijgen.

Indien dat niet zou gebeuren dan zou een deuk in de zoetwaterbel ontstaan naar boven toe en zou baakwater aangezogen worden. Indien de onttrokken hoeveelheid groter is dan de infiltratie (ongeveer 40% van de neerslag op jaarbasis) + de kunstmatige infiltratie met gezuiverd rioolwater dan wordt het ontgonnen water brak en is moet de waterwinning stopgezet worden.
In tegenstelling met infiltratieprojecten in Nederland gebruikt men in de Doornpanne GEEN rivierwater zodat de duinen niet “bezoedeld” worden met zonevreemde flora uit de landbouwgebieden,

In De Panne kwam de zoetwaterbel tot aan de waterdichte kleilaag. Toen IWVA eind 1970 en vooral in de jaren 80, teveel water ontgon in het Calmeynbos-West en vooral in de achterliggende Krakeelduinen kwam er een deuk in de zoetwaterbel met brakwater vanuit de polders. Het was gedaan met drinkwaterontginning (idem vroeger te Cabour)

2. Een klein beetje geologie

8.000 á 9.000 jaar geleden, op het einde van de laatste IJstijd stonden we hier 13 à 20 m lager op een toendra-achtig golvend landschap met weinig begroeiing en onderhevig aan zandstormen. Hiervoor was de oeroude bodem (Ieperiaanse klei) meestal bedekt met opgewaaid zand (dekzand). Als gevolg van klimaatopwarming ging het landijs verder afsmelten. In de eerste periode, 8.000 jaar geleden, steeg de zeespiegel vrij snel (60 à 80 cm /100 jaar; de laatste eeuwen slechts 7 cm / 100j). Het waterpeil van de Noordzee steeg zodanig dat Engeland een eiland werd en de Noordzee ongeveer 7.000 jaar geleden onze streek bereikte (weliswaar ongeveer 15 m lager. We lagen hier toen ongeveer in de monding van de toenmalige IJzervallei. De IJzer bestond dan reeds maar mondde niet uit te Nieuwpoort maar tussen DP en Baaldtje . Door het dagelijks spel van tweemaal eb en vloed evenals de grote aanvoer van zeezand door de toegenomen stroming vanuit het kanaal, ontstonden zandbanken die boven water uitkwamen en waarachter zand en slib (klei) afgezet werden in het achtergelegen landschap…
Lees de geschiedenis van de duinen>>>>
Voor de evolutie naar de toekomst toe Lees helemaal achteraan “Onze Dierbare Duinen Deel 9/9” >>>>

3. Wat is een panne in de duinen? (la même chose en Français: une panne)

Bij storm kunnen er duinvalleien in de duinen uitgeblazen worden (zie geel voor duinen boven waterniveau in bovenstaande schets). Indien de hoogte hierdoor daalt tot het niveau van het “hard zand”, nat door zoet grondwater, dan zal dat niet dieper meer uitgeblazen worden en er vormt zich een natte duinpanne (“vochtige duinvallei” genoemd op de figuur).  Veelal zijn die pannen in de zomer soms vochtig maar in de winter staan ze steeds onder water.
Het is algemeen bekend dat De Panne, “De Panne” noemt omdat er altijd zeer veel pannen geweest waren in De Panne. (alhoewel er nog een tweede uitleg is: lees achteraan).
Ook vandaag vinden we nog steeds veel duinpannen in onze duinen. Iedere winter staat zeer veel water in de duinen (zoals nu). Recent zijn nog enkele oude duinpannen ontstruweelt in de Houtsaegerduinen (vb de Marktpanne).
Deze duinpannen herbergen een enorme biologische rijkdom: niet alleen waterminnende planten, maar ook kikkers, padden, salamanders, insecten, libellen, enz.. Ze vormen ook de drinkwatervoorziening voor alle dieren, kleine en grote (ezels, paarden, koeien, pony’s, konijnen…). Het is uiterst zeldzaam dat in lange droogteperioden in de zomer er geen waterhoudende pannen meer te vinden zijn.
Omgekeerd is het vooral gedurende winters met abnormaal veel neerslag dat er veel water in de duinen staat.
Zie foto’s winter 2013>>>
Artikel water in de Duinen>>>
Degene die woensdag 24 maart 2021 naar de helikopterbeelden van de OxyClean Classic Brugge De Panne gekeken hebben zullen duidelijk gezien hebben dat er nog veel natte duinpannen zijn in de Westhoekduinen. Er waren ook mooie beelden van de nieuwe “Romeinse Vlakte”.
Het is vooral in deze vochtige duinenvalleien dat intensief aan natuurbeheer gedaan wordt. Daar komt immers de meest zeldzame flora voor (veel “rode lijst soorten” met hoge bescherming). Het zijn juist deze gebieden die afgesloten worden voor het publiek. Er worden door de gemeente, de Duinpanne en ANB regelmatig wandelingen georganiseerd in deze zones onder begeleiding van bekwame natuurgidsen. In deze gebieden wordt ook veelal gebruik gemaakt van beheer met begrazing door grote dieren om de verstruweling tegen te gaan (een 100-tal in DP: paarden, koeien, pony’s, schapen en ezels).

Deze situatie zal ook zo geweest zijn vooraleer De Panne-Bad bebouwd werd. Het laagste gedeelte van de Dumontwijk, waar Park Hotel, was een duinpanne evenals een deel van de Koninginnewijk. De eerste villa’s hadden er geen garages of kelders want waterintrede. De hoogten van deze zones corresponderen ongeveer met het gemiddeld waterniveau van de zee want weinig inklinking door het ontbreken van onderliggende klei- of turflagen.

4. Infiltratie van het hemelwater

Ingevolge deze permeabiliteit van het zand en de ondergrondse afvloeiing naar de zee kunnen we in DP dus gemakkelijk ons regenwater kwijt in de ondergrond. Voor gescheiden riolering hebben wij het grote voordeel dat we geen dubbel rioleringsstelsel hoeven aan te leggen: ruwwater en hemelwater. Het volstaat om dikke geperforeerde buizen (of poreuze betonnen buizen cf Zeelaan-Bad) mede aan te leggen bij de vernieuwing van rioleringen. Het regenwater van de straten en de afgekoppelde daken wordt er gebufferd en sijpelt langzaam in de zand-ondergrond. Twee voorzorgen zijn er te nemen: zandopvangputjes nodig bij de rioolopvang en overstort moet mogelijk naar de ruwwaterriool indien grote stortvraag en de buffering/insijpeling niet kan volgen. Wegens bovenstaande uitleg zal er door die insijpeling nooit een significante stijging zijn van het grondwaterpeil (teveel gaat naar de zee). Dus geen overlast in ondergrondse kelders/garages.
Overal waar IWVA nieuwe riolen (en dus het gemeentebestuur nieuwe bestratingen) aangelegd heeft werd de techniek van directe infiltratie toegepast. Dit was reeds volop begonnen door de 2 vorige gemeentebesturen. Het eerste groot project was de Zeelaan-Bad. Later de Brouwersstraat, Verenigingstraat, Tegethofflaan, Ollevierlaan, Beerlantlaan, Kinonlaan, Koninginnelaan, Kunstenaarslaan, Depagelaan, Clos Normandstraat, Leopold II laan,….. Na de zomer begint men met de Dumontwijk nl eerst de Bortierlaan.
Deze infiltratie wordt tegenwoordig ook verplicht bij werken waar grondbemaling nodig is (=water uit een bouwput pompen indien men dieper bouwt dan het grondwaterniveau). Zo zijn voor 2 grote werven speciale tijdelijke leidingen gelegd in de straten om het opgepompte grondwater wat verder in de duinen te pompen: vb residentie Artevelde aan het Sloepenplein in de Frans Beerlantlaan duinpanne en recent residentie Saumon d’Or rechtover de Onze Lieve Vrouw Kerk) naar de Marktpanne. Deze pompingen zullen lokaal rond de werf een kleine tijdelijke waterdaling veroorzaken maar quasi geen globale grondwaterstijging in de duinen en zeker niet permanent. Voor de diepe bouwput van het nieuw politiekantoor te Koksijde was de afstand tot een duinpanne te ver en heeft men het opgepompte water enkele honderd meters verder opnieuw in de duinen van de villaverkaveling geperst.

5. Voordelen Infiltratie

Dus in De Panne-Bad wordt reeds in een vrij groot gedeelte van de gemeente het regenwater van de straten en de daken van de aanpalende huizen geïnfiltreerd in de ondergrond. Dit is niet alleen goed voor de natuur (behoud van het vroegere grondwaterpeil en behoud van de biologisch waardevollen duinpannen) maar heeft ook enkele technische voordelen:
1. minder pompenergie:
Het afvalwater wordt eerst via de gemeentelijke riolering en daarna het via de grote verzamelriolen van Aquafin naar ons Aquafin waterzuiveringsstation van Wulpen gevoerd. Dat kost pompenergie. Hoe meer regenwater we in de ondergrond infiltreren hoe minder water er moet gepompt worden. Dus elektriciteitsbesparing.
2. minder risico op wateroverlast bij onweder:
Bij zeer hevige regen kan de waterzuiveringsstation de massale aanvoer van het mengsel ruwwater-regenwater niet aan en wordt het teveel tijdelijk overgestort in het kanaal Veurne-Nieuwpoort.
Hoe meer infiltratie hoe minder overstort ongezuiverd afvalwater en hoe minder bezoedeling van het kanaalwater dat via Nieuwpoort uiteindelijk in onze strandwateren terecht komt. De lozingen bij laag water via de IJzer te Nieuwpoort vormen een “vuilwaterprop” die niet direct mengt en zich tweemaal per dag verplaatst evenwijdig net de kustlijn, heen en weer met de getijden.
3. vermijden risico overstroming bij langdurig onweder:
Dit is reeds meermaals gebeurd in de Dumontwijk. Er was een grote wateroverlast in de Dumontwijk en omgeving woensdag 8 augustus 2007 toen in minder dan 2 uur tijd is volgens officiële metingen 77 liter water per vierkante meter gevallen is. Dat was nooit eerder gebeurd. Zelfs de waterpompen in het Aquafin pompstation op de hoek van de Bortierlaan en de Koninklijke Baan , naast de vroegere Westhoekgolf, zijn ondergelopen en uitgeschakeld. Niet officiële bepalingen wijzen op VEEL MEER in die beperkte tijd. 
Lees oude DE BLIEDEMAKER >>>>
4. Goed voor de natuur:
Alhoewel dat in onze gemeente niet kritisch is omdat het grondwaterpeil vrij goed op niveau blijft omdat al het niet verdampte regenwater en niet opgezogen regenwater voor de natuur

6. Werken infiltratiekratten in De Panne

Deze winter werden op een meerdere watergevoelige diepere zones in DP de straten opengebroken om stukken infiltratieriolen te plaatsen die het hemelwater opvangen en verzamelen naar ondergrondse infiltratiekratten in plastiek. Een infiltratie krat kan het regenwater bufferen en langzaam in het zand laten weglopen.

Dergelijke ingrijpende werken werden voor het eerst uitgevoerd op een vijftal diepere plaatsen in de Groene Biezenlaan aan het uiteinde van de Westhoekverkaveling, de Kapellelaan aan de Leopold I Esplanade en de Prins Albertlaan ter hoogte van de Julien Demolderlaan.
Heeft iemand foto’s van deze werken voor publicatie hier?

De gemeente De Panne is pionier in de intercommunale IWVA (=de zes Westhoekgemeenten “Bachten de Kuupe”). Deze investeringen worden derhalve geïmputeerd aan de gemeente De Panne. IWVA heeft een contract voor onderhoud en investeringen van de riolering. Indien het blijkt dat deze oplossing goede resultaten oplevert zal die techniek wellicht ook op ander lage plaatsen te Koksijde-Bad en Nieuwpoort-Bad toegepast worden.

De beëindiging van de laatste werken in de Kapellelaan worden nog voor het het Paasverlof afgewerkt (asfaltering 1 april? Geen aprilgrap)

8. Infiltratie van het gezuiverd rioolwater in de duinen van de Doornpanne

Dit punt werd reeds uitvoering besproken in een vorige DE BLIEDEMAKER
Lees: Koksijde is wereldbekend voor de recyclage van ons drinkwater

9. Besluit

Er is veel verbeterd sinds vroeger.
Gedaan met de “strontbuze” (aanvankelijk ongezuiverd rioolwater met “stronten”; later alleen overloop bij stortvlagen, dus kortstondig rioolwater)

1. We waren al tezamen met de andere vijf partners bij IWVA reeds wereldbekend i.v.m. ons recyclage van ons rioolwater Lees>>>
2. Leve de recente infiltratie inspanningen van IWVA in opdracht van de gemeente De Panne
Onze gemeente is nu pionier voor de Kust wat betreft infiltratie.

Beide technieken zijn uniek dank zij onze duinen met poreus zand!
Ook hierdoor hebben we biologisch zeer waardevolle DUINPANNEN

9. Ander oorsprong voor de naam “DE Panne”

Een niet officieel uitleg:
“…Toen keizer Joseph II op 23 juni 1783 de vergunning voor de oprichting door de Veurnenaars van enclave “Kerckepanne” toestond had niemand kunnen denken dat hier ook een toeristisch oord zou ontstaan (in de beginne werd de “Kerckepanne” soms uit dankbaarheid “Joseph(s)dorp” genoemd). Enkele vissers uit Ghyvelde kwamen zich hier vestigen in 8 vermoedelijk houten huisjes, gebouwd ten noorden van de Veurnestraat t’s de huidige Kasteelstraat en de Zeelaan. Deze huisjes + 6 schuiten uit Duinkerke en 1 uit Blankenberge werden betaald door de 6 Veurnse vennoten. Zeer snel werden er door de Veurenaars , aangrenzend nog 12 nu stenen huisjes bijgebouwd met rode pannen, een tuin voor stal en oven. Men noemde dat de “Pannereke“…”
Dus reeds van vóór de Franse Revolutie noemden de landbouwers van Adinkerke de eerste bewoners van de vissersgehucht: “deze die wonen in de Pannereke” omdat op dit moment 12 aaneengebouwde vissershuisje RODE PANNEDAKEN hadden. Iets wat op dat moment zeer ongewoon was. Normaal waren de daken van de vissershuisje zeer armtierig in stro (zie de brieven van Victor Hugo in 1837 in doortocht in De Panne Lees>>>).
Veel later heeft men de rij sociale woningen in de Pannelaan niet ver van Plopsaland de “margerine-reke” genoemd. (er werd gezegd dat de mensen er geen geld hadden om boter te kopen?)