De grenzen van De Panne

Op 30 mei 2017 werd in ons gemeentehuis de publicatie voorgesteld van de ‘Terrier van alle de hofsteden ende lopende landen der prochie van Adinkercke (1769-1776)”. Dit is wellicht het oudste document om de geschiedenis van onze gemeentegrenzen te situeren. Dan was er alleen nog maar sprake van de “Parochie Adinkerke”. De duinen van De Panne, met het gehucht Kerckepanne pas gesticht in 1783, waren toen nog steeds grafelijk bezit. Pas in 1799 is de Kerckepanne administratief bij de gemeente  Adinkerke gevoegd. 
Hoe zijn die oude grenzen geëvolueerd naar onze huidige gemeentegrenzen?

De auteurs van dit monnikenwerk zijn Gaby Van Canneyt & Joeri Stekelorum met een inleiding  door Jan Van Acker. Op zondag 17 juni 2018 wordt een analoog Terrierboek gepubliceerd over Veurne (om 11 uur in de rechtszaal van het Landhuis Veurne)
DE BLIEDEMAKER heeft 2 jaar geleden, over de voorstelling van Adinkerke op 30 mei 2017, 2 artikels gepubliceerd onder de titel “Adinkerke in de 18de eeuw” (met de hieronder  volgende foto’s)

Op het einde een mooi dankwoord door schepen Christophe Delrive, schepen van cultuur.

Voor de geschiedenis van vóór de Franse Revolutie kan o.a, verwezen worden naar het boek “1.000 jaar Adinkerke” en het IWVA boek “Cabour”. Maar vooral in het boek van Hans Berquin “In het Zand geschreven” (hfdst “De Westhoekduinen van de Middeleeuwen tot 1800” door Jan Van Acker). Het betreffen hier vooral teksten over leenschappen en  de Abdij ter Duinen met quasi geen kaartmateriaal en dus geen kaarten en grenzen tijdens de Middeleeuwen.

Het is pas met de militaire Ferrariskaart van ca 1775 dat we over zeer degelijk kaartmateriaal bezitten maar daar staan de grenzen van de gemeenten/parochies niet op. Daar staan wel de grenzen van de duineigendommen van de abdijdijnen op. De huidige duinen van De Panne staan onder “A.S.M. = Á Sa Majesté”.

Daardoor is het ontcijferen van “Terriers” zo’n belangrijk werk want naast de uitvoerige beschrijvingen van de landeigendommen zijn hier ook partiële kaartjes in opgenomen. Aldus werd het voor het eerst mogelijk om de grenzen van de “parochie Adinkerke” op een Ferrariskaart te tekenen. Deze kaart bevindt zich in het nieuwe Terrierboek

Het is pas  in na de Franse Revolutie in 1789 dat de duinen, na een lange procedureslag, werden toegewezen aan de parochies die eraan grensden. Dit omwille van de vele conflicten die met het jachtrecht te maken hadden. De manier waarop het jachtrecht uitgeoefend werd was behoorde tot de meest gehate elementen van het “ancien régime” op de vooravond van de Franse Revolutie. Ze kregen de grootste plaats in de “remonstrances” (klachtenlijsten van de parochies). Dit werd pas bevestigd in een decreet van 1806.  Maar de Kerckepanne werd reeds vroeger in 1799  administratief bij de gemeente Adinkerke gevoegd. Kerkelijk had de bisschop van Ieper reeds 10 jaar vroeger in 1789 het gehucht Kerckepanne met de parochie Adinkerke verenigd. Maar dit was alleen voor het geestelijk aspect van onze wilde vissertjes.

Wat zijn de Terriers van 1769-1776?
Tijdens het “Ancien Regime” genoot de boekhouding van de eigendommen en verpachtingen heel wat aandacht. Dit werd genoteerd in “landboeken” of “terriers” genoemd (ook soms “prochieboek” of “gewestboek” of “legger”). Het is de eerste maal dat de FV afdeling Westkust de terrier van een gemeente geschikt maakt voor publicatie (of leesbaar maakt in gewone letters). Het is een volledig nieuw werkspoor voor hen waar ze verder op in zullen gaan. Welk is de volgende gemeente? Het is een belangrijke basis voor veel verder historisch onderzoek  (sociaaleconomische, geografische (wegen) en toponymische studies). Maar ook het voorouderonderzoek en de afstamming van de familienamen kunnen hieruit veel informatie halen (is ten ander gebeurd uitgaande van deze terrier van Adinkerke: laatste hfdst van 40 bladzijden vol in kleine letters) .
Door vergelijking met de huidige kaarten kan men zelfs opmaken hoe landbouwgebied verloren ging ingevolge zandverstuivingen en dus afleiden hoe de duinen zich verplaatsten en ook hoe men zich hiertegen wapende.

De uitgave omvat de volledige transcriptie van het landboek van de parochie Adinkerke, gemaakt tussen 1769 en 1776 (het opmaken heeft 7 jaren geduurd). Het is gebaseerd op het originele 18de-eeuwse exemplaar (in privaat bezit: 144 folia ondertekend door 3 landmeters); een handgeschreven kopie bevindt zich in het stadsarchief van Brugge (fonds Caloen). De annotaties die gemaakt zijn in deze kopie, werden in de huidige transcriptie mee opgenomen. (staan golvend onderlijnd)
Het grondgebied van Adinkerke werd opgedeeld in 11 zgn. “Houcken”. Per houck worden de percelen beschreven en wordt de eigenaar en de pachter of gebruiker vermeld en natuurlijk ook de oppervlakte.

Dus zeer boeiend voor de huidige Adinkerkenaar om te zien in welke vroegere wijk ze nu wonen en welke boerderijen daar waren op het einde van de 18de eeuw in de Oostenrijkse Periode.

Welke waren de hoeken van de parochie Adinkerke? (doorgaans afgebakend door straten, dreven, vaarten of andere waterlopen: vb Langgeleed (vroeger “Langelis”). Deze moesten onderhouden worden door de aangrenzende eigenaars. Jaarlijks was er zware schouwing van de wegen en waterlopen door de hogere overheid):
1. Poorthoek: 215 ha (nu hoofdzakelijk Veurne)
2. Smolshoek: 110 ha
3. Schalpaertshoek: 173 ha
4. Kerkhoek: 48 ha (waar de kerk staat)
5. Zwartenhoek: 172 ha (waar nu de 3 vijvers zijn)
6,7,8. Duinhoek: 112 ha (oost, midden en west Duinhoek tot grens Koksijde)
9. Veldhoek: 104 ha
10. Zuidveldhoek: 21 ha
11. Zuidmoerhoek: 112 ha (nu uitgebreid tot aan de Kosterstraat waar schepen Johan Blieck woont)

TOTAAL: 1083 ha (merk op sommige percelen van de kerk zijn overgeslagen evenals de grote duingebieden eigendom van de Oostenrijkse vorst. Dus nog vóór de Kerckepanne  pas opgericht in 1783)
In de 3 Duinhoeken werden verminderingen van oppervlakte genoteerd ingevolge kleiner worden door verstuivingen van de huidige Westhoekduinen. Dit was interessant als want dan moesten minder “pointyngen” (belastingen) betaald worden (zie boek van Hans Berquin: “In het Zand geschreven”).

Deze boekhouding van de eigendommen was belangrijk voor de belastingen (de parochie was meestal de fiscale eenheid voor die belastingen. In de later 18de eeuw had Adinkerke ongeveer 540 inwoners (in het duinengebied waren op de tijdspanne van de terrier nauwelijks inwoners).
Het zuidelijk gedeelte was kleiner dan nu en het oostelijk gedeelte (De Poorthoek) behoort nu tot Veurne. Dus het nieuw “Industrieterrein II” langs de baan de baan van Veurne naar De Panne behoorde tot oud-Adinkerks grondgebied. En nu heeft de gemeente De Panne zijn “Gemeentelijk Structuurplan” proberen te wijzigen om ook te Adinkerke , achter Plopsaland,  een ambachtelijke zone te creëren.

Bemerk dat de grenzen van Adinkerke gans anders lagen in deze periode vergeleken met nu. Vooral ingevolge de bijvoeging van het gehucht Kerckepanne in 1799 en  grondruilen met Veurne  23 juni 1931 (Staatsblad 27 juni 1931) en  met Houtem  februari 1970.

De Poorthoek is vandaag Veurne. Het hele gebied ten zuiden van de Burgweg en het kanaal tot tegen de dorpskom van Adinkerke (Moeresteenweg) waren nog niet bij de parochie Adinkercke (ook niet de zuidkant van de huidige Dorpsstraat. Dus onze burgemeester woont niet in het vroegere Adinkerke (maar ex-Veurne), ook niet onze schepen van Openbare Werken (maae ex-Houtem)).  Ook het volledig blok ten zuiden van de vaart tussen Adinkerke en Veurne ten oosten van de Moeresteenweg tot aan de Speievaart waren nog niet van Adinkerke. Het monument voor de vermeende 1000-jarige bestaan van Adinkerke in 1992 was dus geplaatst op oorspronkelijk Veurns grondgebied dat nog niet eens een eeuw tot Adinkerke behoort.

Van elke pachter en/of gebruiker is in het boek eveneens een genealogisch fragment opgenomen (40 pagina’s).
Het geheel wordt afgesloten met een index op de familienamen.
Dit boek is dus een must voor de echte Adinkerkenaars.

Deze publicatie kost 19 euro (+ 5 euro verzendkosten) en is te bestellen via marc.derudder@scarlet.be (overschrijven via BE37 9796 2228 6428 (BIC ARSPBE22) van FV- Westkust, Proostdijkstraat 1, 8630 Veurne; ook verkrijgbaar in het Erfgoedhuis Bachten de Kupe, Leopold II-laan 2, Oostduinkerke, elke namiddag in de week en tijdens de openingsuren van het documentatiecentrum van FV Westkust (elke zaterdag 13.30-17.00). Niet in De Panne.

Zoals reeds aangehaald in het boek van Adinkerke is het opmerkelijk hoe nauwkeurig de militaire kaart van Ferraris reeds was voor onze gewesten.
De grenzen van de “houcken” volgen de bestaande straten, dreven, vaarten, waterlopen of andere natuurlijke kenmerken (zoals hier de duinen).

Alles klopt PERFECT op uitzondering van de zuidelijke rand van de duinen. Het is zeer boeiend om te zien hoeveel die duinen de polders overstoven hebben. De Duinhoekstraat en het Artiestenpad ligt momenteel op meerdere plaatsen nu 10-tallen meters meer ten zuiden. Deze weg bestond ook reeds en is vermeld op de “Atlas der Buurtwegen” van 1841 (ook digitaal op geopunt.be). (vooral ter hoogte van Tropiflora en aan de begraafplaats zijn de duinen verschoven. Vandaar die bochtige Duinhoekstraat)

In het boek “Belgique” van Victor Hugo (1837) schrijft Victor in één van zijn brieven aan Adèle:
“…toen hij op 1 september uit Veurne wou vertrekken met “De Diligence” was deze propvol. (de 6 binnenplaatsen waren bezet door 6 “zeer welgedane Vlaamse bilpartijen”. Er is zelfs nog een incident geweest met een dame toen hij zijn bagage tussen haar voeten wilde schuiven. Vandaar boden ze hem een postkoeriersdienst aan over een weg die in zeer slechte toestand was (“afgrijselijk warboel van modderpoelen, afgronden,plassen, putten, voetangels en klemmen”) . Hij had zijn keuze vlug gemaakt en is te voet door de duinen van Veurne naar Duinkerke gegaan over het zand tussen ebbe en vloed. Met wat hulp van onze bibliotheek heb ik nog een Franse tekst kunnen vinden in de bibliotheek van Gent. Lees pagina1 >>; pagina 2>>; pagina 3>> Deze zeer geromantiseerde beschrijving bewijst duidelijk dat 6 jaar nadat de prins hier toegekomen was de hoofdweg van Veurne naar Duinkerken via het strand liep en dat de vissers hier ongelooflijk arm waren. (wordt vervolgd)…”

Bron DE BLIEDEMAKER van 30 september 2005 Lees>>>. Dit waren de allereerste De BLIEDEMAKERs, volgens de oude layou,t om aan te tonen hoe prins Leopold van Calais naar De Panne gekomen is. Al deze oude pagina’s zijn nog steeds te consulteren via de link “oude DE BLIEDEMAKER” in de rechter marge en dan “Archief” in het Menu bovenaan of  het zoekvenstertje. (ongelukkiglijk zijn sinds 2005 reeds veel personen gestorven).
Die oude DE BLIEDEMAKERs beginnen historisch waardevol te worden, alhoewel ook veel roddel genoteerd werd o.a. over politiek.

Nog enkele kleine afwijkingen t.o.v. vandaag:
– Langgeleed ter hoogte van de 3-vijvers tot “Klein Berlijn” liep meer noordwaarts.
– Langgeleedstraat had een ander tracé (noordelijk iets meer westwaarts)
– in de Duinhoekstraat ter hoogte van de militaire “radar” knikte de Duinkoekstraat iets naar het Noorden. Langs de zuidkant, in de velden, stonden veel kleine huisjes.
– er was natuurlijk nog geen Kerkstraat-Pannelaan. Wel was reeds een grens tussen de “Midden Duinhoek” en “Oost Duinhoek” . De latere baan werd later iets meer oostwaarts aangelegd.
– Svinkweg (nu Noordhoekstraat), Burgweg, Veldweg, Klokhofstraat(uitzondering aan het Klokhof), Westburgstraat, Burgweg, Dorpsstraat, Veldstraat, Ringslotstraat, Maerestraat  waren op de Ferrariskaarten reeds perfect geografisch getekend. Deze vormen veelal de grenzen tussen de “hoeken”. Dus de 11 “hoeken” van de parochie Adinkerke zijn zeer precies te situeren.
– er bestond reeds een kleine Ten Bogaerdelaan maar veel bochtiger en ter hoogte van het Industerrein II van Veurne wat meer ten oosten. Dit was gedeeltelijk de oostelijke grens van de “Poorthoek” nu eigendom van Veurne)
– Ook de grens met Frankrijk is perfect op de Ferrariskaart. In de tekst staat expliciet ook dat de grens getrokken is door te kijken vanaf de oostelijke schouw van de boerderij het “Groot Moerhof” naar de kerktoren van Hondschote.

Na bovenstaande territoriale beschouwingen zouden we steunende op de terrier en de Ferrariskaart een duidelijk plan kunnen opmaken met de ligging en naam van de vroegere belangrijke hofsteden. (werk voor komende winter? indien hiervoor belangstelling?)

Door te zoeken  in de archieven van de gemeente De Panne om bovenstaande grenswijzigingen terug te vinden zijn we gestoten op een zeer belangrijke opmetingsdossier met kaart van de gemeente Adinkerke in 1823. “Grensbepaling van het grondgebied der Gemeente Adinkerke”. (de opnemingen van de omtrekken van de gemeenten welke zijn aangewezen tot de kadastrering).

Dan was P.E. Decreton de burgemeester van Adinkerke (waar De Panne ook toe behoorde). Daar worden op plannetjes een 6-tal zeer gedetailleerde deeltekeningen de grenzen van de gemeente opgemeten. Dit is dus het vroegste officiële kadasterbeschrijving  van ALLEEN DE GRENZEN  van Adinkerke.De grenzen komen  grotendeels overeen met bovenvermelde uittekening van de Terriers op het Ferrarisplan maar komen perfect overeen met de latere Popp kaart van 1854.

De grens met Frankrijk werd al enkele jaren eerder uitgepaald nl in 1820 Lees>>>

In “De Panne Leeft” van 5 juni 1999 werd over de grenspaal van 1819  een artikel gepubliceerd.
Lees en vergroot pagina 1>>>>
Lees en vergroot pagina 2>>>>

Dus tussen de Terrierbeschrijving van 1776 en Poppkaart van 1854 is er alleen de toevoeging van de Kerkepanne naar Adinkerke in 1789.

Gebiedswijzigingen

1. Gebiedswijziging van 1799 Kerckepanne wordt gevoegd bij Adinkerke: Lees>>>>

2. Een geplande gebiedswijziging in 1902 is niet doorgegaan.

Er was dan reeds een vraag om het “gehucht De Panne”  op te richten tot zelfstandige gemeente afgescheiden van Adinkerke. Rond deze tijd waren de eerste volksraadplegingen (in 1902 waren de bevolkingsaantallen bijna gelijk). Adinkerke stemde kordaat tegen maar De Panne was reeds voorstander. Vooral ook omdat men de vissers wijsgemaakt had dat na een afsplitsing de realisatie van “De Panne Schuilhaven” meer slaagkans zou hebben. Bij een tweede volksraadpleging voor de splitsing in 1911 waren er veel nieuwe inwoners bijkomen in De Panne en viel het voordeel voor De Panne (alhoewel de vissers dan minder “voor” stemden). Uiteindelijk werd De Panne een zelfstandige gemeente op 15 april 21911, volgens de grenzen van de Sint Pietersparochie (Onze Lieve Vrouw parochie bestond dan nog niet. Lees verslag van Jacques Bauwens>>>>

3. Gebiedswijziging van 1931 tussen Veurne en Adinkerke

Het grote verschil is dat wij 1 volledige “hoek” uitgewissels hebben met Veurne (23 juni 1931) nl de “Poorthoek” en dat we in de plaats meer landbouwgebied gekregen hebben ten zuiden van de Burgweg en ten zuiden van de vaart. Het huidig Industriegebied II aan weerszijden van de baan De Panne-Veurne tot aan de Ten Bogaerdelaan was vroeger Adinkerke! (nu probeert de gemeente het “gemeentelijk structuurplan van De Panne” aan te passen om ook een “ambachtelijke zone” te voorzien ten westen van Plopsaland.

4.De samenvoeging van Houtem met in februari 1970

Hierdoor is het “eilandje van De Panne gevoegd bij Houtem (later gefusioneerd met Veurne) en heeft De Panne een verdere gebiedsuitbreiding gekregen naar het zuiden tot de Kosterstraat.

Besluit:
Dank zij 3 gebiedsuitbreidingen (gehucht De Panne, Veurne en Houtem) is de gemeente De Panne nu 2.390 ha groot met 11.1o7 inwoners (rijksregister 2018). Hierin begrepen een 1.000 tal “vreemdelingen” waarvan de helft Franse. De totale bebouwde oppervlakte is sterk stijgend met 8,8% tussen 2005 en 2017.

Voor “Jouw Gemeente in Cijfers” Lees>>>

Er zijn wel nog 2 tekortkomingen in bovenstaand artikel.
-Gebied A. Deze zone is Veurne maar zit niet in de gebiedsuitwisseling van 1931. Het is heden nochtans een economisch zone aan de westzijde van de Pannestraat (rechtover meubels Vandermeeren waar nu nieuwe Industriezone II van Veurne). Hopelijk zal de studie van de Terrier van Veurne hier klaarheid brengen. Deze wordt voorgesteld op 17 juni 2018. Wellicht is dit gebied bij Veurne gevoegd tijdens de fusies van de gemeenten in 1976?
-Gebied B. Dit stukje landbouwgrond zou geschonken geweest zijn door Veurne in 1931 maar is blijkbaar teruggenomen. Misschien is dat een vergissing op de kaart van 1931: daar staat ook een potloodlijn op, nl de huidige schuine grenslijn van De Panne? Nog te onderzoeken

 

Nog enkele sfeerbeelden van de huidige markt