François Mitterrand á La Panne

Een onbekend fragment uit de jeugd van François Mitterrand
Wie kent De Panne niet als vakantieoord voor koningen, kunstenaars en gewone gezinnen? Minder bekend is dat ook een latere president van Frankrijk. François Mitterrand, hier als tiener zijn vakantie doorbracht — en dat op een bijzonder moment in de Belgische geschiedenis.

Tijdens de Inhuldigingfeesten van de Dumontwijk heeft prof Jan Velaers (die in de wijk woont) me op de hoogte gebracht van een boek waarin een passage voorkomt over François Mitterand op vakantie in De Panne. Dat was me volledig onbekend. Vandaar dit artikel

Bron: Een neef als getuige
Het verhaal komt uit het boek Le pays de l’innocence (2017) van Frédéric Mitterrand, neef van François Mitterrand en voormalig Frans minister van Cultuur (2009-2012). Frédéric baseerde zich voor dit boek — de uitwerking van een documentaire die hij in 2017 voor de Franse Assemblée nationale maakte — op de verhalen die zijn vader, de oudere broer van François, hem over hun jeugd vertelde.

September 1935, De Panne

In het boek beschrijft Mitterrand hoe hij op een bepaalde dag in september, samen met zijn broer Robert, door zijn ouders naar De Panne bij Oostende werd gestuurd — “voor de goede lucht”. Hij was toen negentien jaar oud.

Hun verblijf viel echter samen met een nationale rouwperiode: koningin Astrid was op 29 augustus 1935 om het leven gekomen bij een auto-ongeval in Zwitserland, en de droefheid was — in zijn woorden — algemeen onder de Belgen. Mitterrand beschrijft het contrast tussen de mensen die zich nog verdrongen langs de zee, genietend van de laatste zonnestralen van een mooie zomer, en de tristesse die in de blikken te lezen viel.

Een expert in de zeilwagen

Op de Pannese stranden ontdekte de jonge François een sport die hem duidelijk beviel: het strandzeilen. Hij schrijft dat hij er al snel bedreven in werd — “de opwindende sport van de zeilwagens, die door de wind in hoge vaart over de stranden van het Noorden worden voortgedreven” — maar waarschuwt meteen ook voor het gevaar ervan: geen fout wordt er vergeven, op straffe van een omslag “even brutaal als die van de Bugatti van koningin Astrid” — een niet mis te verstane verwijzing naar het toen nog verse ongeval.

Een klein, maar veelzeggend fragment

Typerend voor de latere staatsman is de vergelijking die hij trekt met andere vormen van rivaliteit: schaken, tennis en tafeltennis, sporten waarin hij naar eigen zeggen uitblonk door de tegenstander te anticiperen en slag om slag terug te geven — al voegt hij er droogjes aan toe dat hij zich, hoe goed hij ook sportte, altijd verveelde als hij zijn tijd niet aan lezen kon wijden. Als adolescent verslond hij naar eigen zeggen zo’n vijftien boeken per maand.

Buiten dit boek is er weinig over dit verblijf gedocumenteerd — geen vermelding van een specifiek adres of logement in De Panne, geen lokale bron die het bezoek bevestigt. Het blijft dus vooral een persoonlijke herinnering, overgeleverd via de familie. Maar het is daardoor niet minder boeiend: een negentienjarige Fransman, enkele jaren later actief bij de rechts-nationalistische Volontaires nationaux in Parijs en decennia later de langst zittende president van de Vijfde Republiek, die hier langs onze kust leerde zeilwagenrijden, terwijl heel België in de rouw was om zijn koningin.

Mocht een lezer meer weten over dit verblijf — een naam van een hotel, een familieherinnering, een foto — dan houden we ons graag aanbevolen.

---

Met dank aan Jan Velaers voor het aanreiken van de foto’s uit het boek van Frédéric Mitterrand.

Hier is de originele tekst uit de opgestuurde foto’s overgezet (optical character recognition):

Frédéric Mitterrand
Le pays de l’innocence
Enfance et adolescence de François Mitterrand

Van: Robert Laffont

pagina 116

….. Mais il y avait des compensations : les jolies Anglaises, libres et enjouées, qui ouvrirent à mes borborygmes le chemin ardu vers la langue de Shakespeare. Juste un peu : elles étaient moqueuses, toujours en groupe, impossibles à saisir. Le French “froggy” n’obtint rien de plus que d’être le jouet de la perfide Albion. Certes, my taylor is rich, mais je n’arriverai jamais à porter ses costumes.

Foto 3 – pagina 117

Un certain mois de septembre, on nous envoya, Robert et moi, à La Panne, près d’Ostende, pour le bon air. Mais la reine Astrid venait de mourir dans un accident de voiture et l’affliction était générale parmi les Belges. Étrange contraste de la foule qui se pressait en bord de mer, profitant des derniers rayons de soleil d’un bel été, et la tristesse que l’on lisait dans les regards.

Foto 4 – pagina 118

…. Je fus très vite habile au sport exaltant des chars à voile que le vent entraîne à vive allure sur les plages du Nord. C’est dangereux aussi, on est fouetté par l’air marin, on a la tentation d’aller toujours plus fort, mais l’aéroplage ne pardonne aucune étourderie, aucune faute de conduite, on court le risque de verser aussi brutalement que la Bugatti de la reine Astrid.

Comme aux échecs, comme au tennis, j’ai toujours apprécié d’affronter un adversaire, anticipant ses feintes et rendant coup pour coup. C’est ainsi que je suis devenu un expert en ping-pong que la fédération de Jarnac poussait à disputer de grands matchs, et pourquoi pas contre les champions hongrois, réputés imbattables ? Oui, mais voilà, bien que sportif accompli, j’avais toujours l’impression de perdre mon temps quand je ne le consacrais pas à la lecture.

En effet, adolescent, je ne lisais pas moins d’une quinzaine de livres par mois. Je m’étais échappé de la bibliothèque familiale, où Paul Bourget avait eu du mal à me retenir, et, inscrit à la NRF, je dévorais…

Vertaling naar het Nederlands:

.... Maar er waren compensaties: de mooie Engelse meisjes, vrij en uitgelaten, die voor mijn gebrabbel de moeilijke weg openden naar de taal van Shakespeare. Een heel klein beetje maar: ze waren spotziek, altijd in groepjes, onmogelijk te veroveren. De Franse “kikkervreter” kreeg niets meer dan het speeltje te zijn van het “perfide Albion” [de klassieke Franse bijnaam voor Engeland]. Zeker, “my taylor is rich”, maar ik zou er nooit in slagen zijn kostuums te dragen.
Op een bepaalde maand september stuurde men Robert en mij naar De Panne, bij Oostende, voor de goede lucht. Maar koningin Astrid was net omgekomen bij een auto-ongeluk en de rouw was algemeen onder de Belgen. Vreemd contrast met de menigte die zich langs de zee verdrong, genietend van de laatste zonnestralen van een mooie zomer, en het verdriet dat in de blikken te lezen viel. Ik dacht terug aan mijn ouders, aan het republikeinse respect voor de gezinnen…
Als tiener las ik inderdaad niet minder dan een vijftiental boeken per maand. Ik was ontsnapt aan de familiebibliotheek, waar Paul Bourget me maar moeilijk kon boeien, en, ingeschreven bij de NRF, verslond ik….
Ik werd al snel bedreven in de opwindende sport van de zeilwagens, die door de wind in hoge vaart over de stranden van het Noorden worden voortgedreven. Het is ook gevaarlijk, men wordt gegeseld door de zeelucht, men heeft de verleiding om steeds harder te gaan, maar het “aéroplage” [strandzeilen] vergeeft geen enkele onoplettendheid, geen enkele stuurfout: men loopt het risico even brutaal om te slaan als de Bugatti van koningin Astrid.
Net als bij schaken, net als bij tennis, heb ik het altijd gewaardeerd om een tegenstander te trotseren, zijn schijnbewegingen te voorzien en slag om slag terug te geven. Zo werd ik een expert in tafeltennis, die de federatie van Jarnac ertoe aanzette grote wedstrijden te spelen, en waarom niet tegen de Hongaarse kampioenen, die als onverslaanbaar golden?
Ja, maar toch, hoewel volleerd sportman, had ik altijd het gevoel mijn tijd te verspillen wanneer ik ze niet aan lezen wijdde.

Het tragische einde van koningin Astrid

Op 29 augustus 1935 werd België opgeschrikt door een drama dat het hele land in rouw dompelde. Koningin Astrid, amper 29 jaar oud, kwam om het leven bij een auto-ongeval in Zwitserland. Dit kwam zwaar aan in De Panne, juist voor het einde van het hoogseizoen. Er waren nog veel toeristen toen het nieuws zich op de Zeedijk verspreidde
Astrid, een Zweedse prinses, was sinds haar huwelijk met kroonprins Leopold in 1926 bijzonder populair bij de Belgische bevolking. Samen kregen zij drie kinderen: Joséphine-Charlotte, Boudewijn en Albert, de twee latere koningen van België.
Na de tragische dood van koning Albert I in 1934 werd Leopold koning en Astrid koningin. Haar koningschap zou echter nauwelijks anderhalf jaar duren.
Tijdens een vakantie in Zwitserland reed koning Leopold III op 29 augustus 1935 zelf met zijn wagen langs het Vierwoudstedenmeer. Astrid zat naast hem, terwijl de chauffeur achterin plaatsnam. Nabij Küssnacht verloor Leopold de controle over de wagen. De auto raakte van de weg en botste tegen een boom. Astrid werd uit de wagen geslingerd en overleed aan haar zware verwondingen.
Het nieuws veroorzaakte een enorme schok in België. Astrid was bijzonder geliefd om haar natuurlijke uitstraling en haar sociale betrokkenheid. Het hele land rouwde om de jonge koningin, die drie kleine kinderen achterliet.
Haar dood kreeg nog meer betekenis omdat België nauwelijks anderhalf jaar eerder ook koning Albert I plots had verloren.
Op 3 september 1935 werd koningin Astrid bijgezet in de Koninklijke Crypte in Laken.
Meer dan negentig jaar later blijft Astrid een van de meest geliefde figuren uit de geschiedenis van de Belgische monarchie. Haar leven als koningin was kort, maar haar tragische dood maakte haar tot een blijvende legende.
Slechts 29 jaar oud, nauwelijks anderhalf jaar koningin, maar voor altijd aanwezig in het Belgische collectieve geheugen.

De koninklijke familie had wél een zeer sterke band met De Panne
De belangrijkste link loopt via Astrids schoonouders: koning Albert I en koningin Elisabeth.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog was De Panne een uitzonderlijk belangrijke plaats voor de Belgische koninklijke familie. De streek rond De Panne en Veurne lag achter het front, en koning Albert I verbleef regelmatig in deze Westhoek. Koningin Elisabeth was nauw betrokken bij het militaire hospitaal L’Océan in De Panne.
De gemeente De Panne benadrukt die historische band vandaag nog met wandelingen “In de voetsporen van koning Albert I en koningin Elisabeth”.

Wanneer we vandaag naar de foto’s uit 1935 kijken, valt vooral het enorme verschil met onze moderne tijd op.
Auto’s hadden toen nauwelijks de veiligheidsvoorzieningen die wij vandaag vanzelfsprekend vinden. Er waren geen veiligheidsgordels, geen airbags, geen elektronische stabiliteitscontrole en geen moderne beschermingsstructuren.
Een ongeval dat vandaag misschien overleefbaar zou zijn, kon toen onmiddellijk dodelijk aflopen.
Maar er was nog iets anders.
De dood van Astrid was een van de eerste grote gebeurtenissen die dankzij moderne fotografie, radio en internationale pers bijna onmiddellijk wereldwijd bekend werd. Foto’s van het ongeval verspreidden zich razendsnel over de wereld.
Historici beschouwen de gebeurtenis dan ook als een van de eerste grote moderne media-gebeurtenissen rond een koninklijke familie.