Erwin Schrödinger in De Panne

Zomer 1939. Terwijl Europa afstevende op een nieuwe wereldoorlog, streek één van de grootste natuurkundigen van de twintigste eeuw neer in een villa aan de Konijnenweg. Erwin Schrödinger, een van de grondleggers van de kwantummechanica. Zijn vergelijking hoe een kwantumdeeltje zich gedraagt is een van de fundamentele pijlers ervan.

Op de vlucht

Erwin Schrödinger was van 1921 tot 1927 hoogleraar theoretische fysica aan de Universiteit van Zürich (UZH) waar Albert Einstein rond 1910 zijn relativiteitstheorie opgesteld heeft. Hij bekleedde daar een leerstoel en gaf er colleges. Hij had echter zeer nauwe contacten met de ETH.Zürich(=Eidgenössische Technische Hochschule). Hij stond midden in het wetenschappelijke netwerk van de ETH Zürich, maar zijn leerstoel was formeel aan de universiteit.
Erwin Schrödinger (1887–1961) was al een wereldberoemde natuurkundige toen hij in 1933, samen met Paul Dirac, de Nobelprijs voor Natuurkunde kreeg voor zijn fundamentele bijdragen aan de kwantummechanica. Zijn beroemde golfvergelijking behoort tot de pijlers van de moderne natuurkunde.
Bemerk dat de ETH-Zurich nog steeds een grote internationale reputatie heeft. Mijn kleindochter Sarah heeft er deze week haar studies voor Dipl. Ing. ETH-Zürich beëindigd evenals mijn kleinzoon Antoon een 5 tal jaar geleden.

Maar de erkenning kon hem niet beschermen tegen de politieke werkelijkheid. In 1933 had hij Duitsland verlaten en zijn leerstoel, als opvolger van Max Planck, in Berlijn opgegeven uit protest tegen het naziregime. Toen nazi-Duitsland in maart 1938 Oostenrijk annexeerde, werd Schrödinger ook daar als politiek onbetrouwbaar beschouwd. Hij werd in Graz ontslagen en moest halsoverkop het land verlaten.
Samen met zijn vrouw Anny reisde hij via Italië en Oxford naar België. Aan de Rijksuniversiteit Gent werd hij door de Fondation Francqui aangesteld als gasthoogleraar. Hij gaf er onder meer colleges over Wellenmechanik, de golfmechanica die aan de basis lag van de moderne kwantumfysica.
Maar Gent was slechts een tussenstation. Schrödinger wachtte ondertussen op een uitnodiging van de Ierse premier Éamon de Valera om directeur te worden van het nieuw op te richten Institute for Advanced Studies in Dublin.
In afwachting daarvan trok hij in de zomer van 1939 naar de Belgische kust.

Villa Minerva

Van juni tot september 1939 verbleef Schrödinger in De Panne, aan de Konijnenweg — toen nog officieel Sentier des Lapins — in een villa die bekendstond als Minerva.
Hij was er niet alleen. Samen met zijn vrouw Anny verbleef ook Hilde March aan de kust, met haar dochter Ruth. Ruth was de biologische dochter van Schrödinger, al wist zij dat toen zelf nog niet. Hilde was gehuwd met Arthur March, een natuurkundige die met Schrödinger had samengewerkt.
Over Schrödingers privéleven kan men vandaag van alles zeggen, maar voor De Panne is vooral belangrijk dat dit ongewoon gezelschap hier enkele maanden een toevlucht vond terwijl Europa op de rand van een catastrofe stond.Deze ongewone huishouding was typisch voor Schrödingers persoonlijke leven, dat hij zelf nooit verborg.
Het precieze adres kennen we dankzij een brief die Schrödinger op 19 juli 1939 vanuit De Panne aan zijn vriend en collega Albert Einstein schreef:
7, Sentier des Lapins, La Panne, Belgium.
In de brief klinkt Schrödinger opvallend ontspannen. Hij schrijft hoe goed hij het aan de Belgische kust heeft, met zijn vriendelijke en vrolijke bevolking. Toch blijft de onzekerheid over zijn toekomst als een schaduw aanwezig.
Ook in zijn handgeschreven autobiografie uit 1960 keek Schrödinger met warmte terug op zijn verblijf aan zee. Zijn voornaamste klacht over De Panne? De vele kwallen.

Schrödinger bleef ook in De Panne wetenschappelijk werken. Een bijzonder mooi bewijs daarvan vinden we in het Britse tijdschrift Nature. Op 30 september 1939 verscheen daar zijn artikel Nature of the Nebular Red-Shift. Als adres van de auteur staat vermeld: 7 Sentier des Lapins, La Panne, Belgium.
Met andere woorden: de beroemde natuurkundige publiceerde wetenschappelijk werk vanuit onze Konijnenweg.
Hij werkte er bovendien verder aan vraagstukken over het uitdijende heelal en de algemene relativiteitstheorie. De rustige kustvilla was dus tegelijk een tijdelijke schuilplaats én het werkvertrek van een van de belangrijkste natuurkundigen van zijn tijd.

Naar Dublin

De Belgische episode liep samen met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog ten einde.
Op 29 september 1939 schreef Schrödinger een afscheidsbrief waarin hij de Gentse universiteit bedankte voor haar gastvrijheid. Kort daarna vertrok hij via Engeland naar Ierland.
In Dublin begon een nieuwe periode in zijn leven. Hij werd directeur van de School of Theoretical Physics van het nieuwe Institute for Advanced Studies. Hij zou er uiteindelijk tot 1955 blijven.
Die zeventien Ierse jaren zouden de langste en volgens Schrödinger zelf ook een van de gelukkigste periodes van zijn wetenschappelijke leven worden.

Een stukje wereldgeschiedenis aan de Konijnenweg

Dat een van de grondleggers van de moderne natuurkunde — de man van de beroemde Schrödingerkat, die in een gedachte-experiment tegelijk levend en dood kan zijn — enkele maanden in De Panne woonde, is een opmerkelijk maar weinig bekend verhaal.

Een villa aan de Konijnenweg.
Een brief aan Albert Einstein.
Een wetenschappelijk artikel in Nature met La Panne als auteursadres.
En een beroemde natuurkundige die hier, tussen twee vluchtwegen door, verder werkte aan de grote vragen van het heelal.

Het is niet zomaar een voetnoot in de geschiedenis van de kwantumfysica. Het is een klein stukje wereldgeschiedenis dat zich in De Panne heeft afgespeeld.

En daar mogen wij als Panneërs best een beetje fier op zijn.

---

Bronnen: brief van Erwin Schrödinger aan Albert Einstein (19 juli 1939, Weens Universiteitsarchief); Schrödingers handgeschreven autobiografie (1960); Kim Verhaeghe, “Hoe Erwin Schrödinger na de Anschluss tijdelijk onderdak vond in Gent,” Eos Wetenschap (2025).