Elektriciteit in België: waarom bepaalt een dure gascentrale vaak uw stroomprijs?

Veel mensen weten niet hoe de prijs van hun elektriciteit tot stand komt. In België gebeurt de verkoop van elektriciteit aan huishoudelijke klanten vooral via een handvol grote “energieleveranciers”. Engie, Luminus en Eneco zijn de drie grootste spelers en samen vertegenwoordigen zij ongeveer driekwart van de Vlaamse markt, gemeten naar aantal aansluitingen. Zij factureren niet alleen de energiekosten zelf, maar innen ook de distributie-, net- en belastingkosten.

Samenstelling van uw elektriciteitsfactuur

• Energiekost (de elektriciteit zelf): ongeveer 35–45%
• Distributie en transportkosten: circa 25–35%
• Belastingen en heffingen (waaronder 6% btw en gemeentelijke bijdragen voor de intercommunale Gaselwest): ongeveer 25–30%

België produceert jaarlijks ongeveer 80 à 85 TWh elektriciteit., vooral in gascentrales (1/3) en twee kerncentrales (ook 1/3), maar ook reeds veel via hernieuwbare energie. Daarnaast is er ongeveer 10 à 15 TWh netto ingevoerd (we zijn dus een importland geworden). De belangrijkste Belgische producenten zijn ENGIE Electrabel, EDF Luminus, TotalEnergies en Eneco België.
Maar hoe wordt deze elektriciteit eigenlijk verkocht?

Rechtstreekse contracten: zekerheid voor producent en afnemer

Ongeveer 65% van die elektriciteit wordt vooraf verkocht via langetermijncontracten, zoals Power Purchase Agreements (PPA’s). Dit zijn commerciële afspraken tussen uitbaters van productie eenheden (ook kernenergie) en grote industriële afnemers (bijvoorbeeld tussen ENGIE Electrabel en BASF, ArcelorMittal Gent, chemische bedrijven..), of tussen elektriciteitsleveranciers en hun grote residentiële klanten om toekomstige behoeften af te dekken. Dit systeem biedt zowel producenten als afnemers prijszekerheid en stabiliteit.

De elektriciteitsbeurs: prijs bepaald per dag

Ongeveer 35% van de totale elektriciteitsproductie of nagenoeg 100% voor de particuliere afnemers zoals u wellicht, gaat via de Belgische spotmarkt, onderdeel van de Europese EPEX SPOT-beurs. Hier wordt elektriciteit verkocht voor levering op de volgende dag (day-ahead) of op dezelfde dag (intraday). De beursprijs wordt vaak in de media genoemd, maar geldt slechts voor een deel van de op de markt gebrachte productie. Toch dient deze prijs als referentie voor de hele markt.

Men hanteert er het systeem van “marginale prijszetting“: de prijs van de duurste centrale die nodig is om de vraag te dekken, bepaalt de prijs voor alle producenten – ook kerncentrales, windmolens en zonnepanelen die veel goedkoper produceren.

Kritiek op dit beurs-systeem

Tijdens de energiecrisis van 2022 steeg de gasprijs explosief. Daardoor schoot ook de elektriciteitsprijs omhoog omdat aardgascentrales meestal de laatst ingeschakelden waren. Dit terwijl de productiekosten van kern- en windenergie niet duurder waren. Critici merken op:

• Consumenten betalen soms te veel;
• Producenten van goedkope stroom kunnen uitzonderlijk hoge winsten maken;
• De elektriciteitsprijs wordt te sterk afhankelijk van gas.

Voorbeeld: op een bepaalde dag leveren wind, zon en kernenergie samen 90% van de vraag, maar de laatste 10% moet geleverd worden door een dure gascentrale. De marktprijs wordt dan bepaald door die gascentrale, en alle producenten ontvangen hetzelfde tarief.

Via de App ElectricityMap kan je dagelijks de Europese E-producties en de grensoverschreidende Transporten opvolgen. Ook de beursprijs. Zeer boeiend en leerzaam.

Waarom gebruikt Europa dit systeem?

Voorstanders wijzen erop dat:

• De goedkoopste centrales (met laagste marginale prijs) altijd eerst worden ingezet;
• Vraag en aanbod MOETEN OP ELK MOMENT in evenwicht blijven:
• Investeringen in nieuwe productie worden aangemoedigd.

Toch kan dit systeem leiden tot verrassend hoge rekeningen, zelfs als het merendeel van de stroom goedkoop wordt opgewekt. De marginale kosten van afgeschreven kerncentrales zijn competitief.

De rol van langetermijncontracten en intercommunales

Het aandeel langetermijncontracten groeit, vooral bij hernieuwbare energie, wat de afhankelijkheid van de dagelijkse beursprijs vermindert en meer stabiliteit biedt voor de industrie..

Tussen producenten en kleine eindgebruikers staan de intercommunales (bijvoorbeeld Gaselwest, Imewo,…). Zij beheren via Fluvius het distributienet waar de klanten zijn aangesloten. In Vlaanderen gebeurt dit via Fluvius, de regionale netwerkbeheerder. Fluvius zorgt dat iedereen veilig en betrouwbaar stroom ontvangt, en beheert, onderhoudt en investeert in het distributienet.

Door de versnelde elektrificatie lopen deze investeringen snel en hoog op. De Vlaamse overheid wilde hiervoor 1,56 miljard euro mee investeren via de investeringsmaatschappij PMV. De gemeenten weigerden dit echter, uit vrees voor lagere dividenden en verlies van invloed. Een kapitaalverhoging met nieuwe aandeelhouders zou deze situatie veranderen, waardoor de gemeenten nee stemden. Ook geraakt men niet akkoord tussen de intercommunales om in heel Vlaanderen éénzelfde distributietarief te hanteren. Gaselwest is één van de duurste.

Conclusie

Slechts een derde van de Belgische elektriciteit wordt via de Europese beurs verhandeld, waar de prijs van de duurste marginale centrale vaak de prijs bepaalt (hoewel deze prijs vaak slechts een beperkt deel van de elektriciteitsfaktuur bepaalt). Het huidig systeem heeft zowel voordelen (efficiëntie, marktbalans, stimulans voor nieuwe investeringen) als nadelen (hogere kosten voor consumenten wanneer de prijs wordt bepaald door dure aardgascentrales).
De groei van langetermijncontracten biedt een meer stabiele toekomst, maar dit is vooral voor hernieuwbare energie. Particuliere verbruikers profiteren hier vandaag nog minder rechtstreeks van.
Merk ook op dat de investeringsbereidheid voor de grote offshore windprojecten in de huidige economische situatie gemilderd is (Princess Elisabeth Eiland, windmolens EMD van Duinkerke enzovoort