Investeringen in E-productie en E-transport blijven uit

DE BLIEDEMAKER maakt zich bezorgd over het uitstellen van veel beslissingen met betrekking tot de elektriciteitsbevoorrading, zowel binnen België als daarbuiten. We bevinden ons momenteel in een overgangsperiode waarin er twijfels bestaan over de richting die we moeten inslaan: moeten we volledig inzetten op hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie, of moeten we investeren in nieuwe kerncentrales, zowel traditionele als Small Modular Reactors (SMR’s)? Wellicht een combinatie van beide op lange termijn.
De “omslag” naar elektriciteit als belangrijkste energiebron is al goed op gang gekomen, en het gebruik van fossiele brandstoffen zal naar verwachting binnenkort afnemen. Overal ter wereld kiezen grote autofabrikanten voor elektrische voertuigen (EV’s). Er wordt voorspeld dat de prijzen voor de aankoop van EV’s aanzienlijk zullen dalen. Bovendien zullen batterijen veiliger worden, zoals beloofd is bij de Taiwanese Verkor-vestiging in Duinkerke. Ook warmtepompen hebben hun weg gevonden in de markt.
Dit heeft geleid tot een dringende behoefte aan het verzwaren van de distributienetten in Vlaanderen door Fluvius en aan de uitbreiding van het hoogspanningsnet door Elia, bijvoorbeeld met projecten zoals Ventilus. Hoewel deze investeringen op korte termijn kunnen leiden tot hogere distributie- en netwerkkosten op onze elektriciteitsfacturen, zijn ze onvermijdelijk om te profiteren van lagere elektriciteitsprijzen en om onze CO2-uitstoot te verminderen.
Kortom, het is van essentieel belang om deze uitdagingen aan te gaan en de nodige stappen te zetten. De overgang naar een duurzamere energievoorziening is onvermijdelijk, en hoewel er kosten en obstakels zijn, is het uiteindelijke doel van lagere prijzen en een verminderde ecologische impact het nastreven waard. Hernieuwbare Energie heeft bewezen de goedkoopste te zijn en degene die ons het minst afhankelijk maakt van buitenlandse energieimport.
We moeten vastberaden blijven en de overgang met vertrouwen tegemoet treden!

1. Huidige context

De expansie van hernieuwbare energie vindt in redelijk snel tempo plaats. In juli 2023 heeft deze bron al voorzien in 35% van onze totale elektriciteitsbehoefte van België, vooral dankzij aanzienlijke offshore windenergieproductie. Op dit moment is er in België al 1,8 GW aan offshore windcapaciteit geïnstalleerd, maar dit zal snel stijgen naar 5,8 GW na de voltooiing van het Elisabeth-windpark.
Een van de uitdagingen hierbij is het waarborgen van voldoende back-up elektriciteitsproductie. De twee resterende kerncentrales (Doel 4 en Tihange 3) zullen een cruciale rol spelen als basislast in deze back-up elektriciteitsproductie. Er wordt gehoopt dat na 2025 ook deze kerncentrales enigszins regelbaar kunnen uitgebaat worden (vermogensreductie) om flexibeler inzetbaar te zijn tezamen met de wispelturige wind (dit zou technisch enigszins mogelijk zijn). Op de korte termijn hebben de twee capaciteits-renumeratie-mechanisme (CRM) veilingen van Elia succesvol plaatsgevonden, waardoor er voldoende capaciteit is om de winters van 2025-26 en 2026-27 te overbruggen. (zie analyse eerste CRM veiling in 2021 door DE BLIEDEMAKER Lees>>>)
Bovendien wordt verwacht dat tegen die tijd ook de twee grote gasturbinecentrales, namelijk Les Awirs van Engie en Seraing van Luminus (EDF), tijdig operationeel zullen zijn (de vervanger door de betwiste Vilvoorde centrale waar nu een batterijpack komt)

Ondertussen (op 1 juli 2023) is de omvangrijke overeenkomst tussen Engie en de Belgische Staat in principe afgerond. Aanpassingen aan de wet betreffende de kernuitstap zijn nog nodig, waardoor de Belgische Staat einde 2025 mede-eigenaar wordt van Doel 4 en Tihange 3 (Exploitant blijft Electrabel). Engie heeft tevens toekomstperspectieven en garanties ontvangen met betrekking tot de aanzienlijke kosten van nucleaire ontmanteling en kernafvalbeheer. Dit is onontkoombaar voor een beursgenoteerd bedrijf.
Een zeer belangrijk probleem blijft de oprichting en het beheer van de spaarpot waarin ENGIE de 15 miljard zal storten op 1 januari 2026 om de berging van het nucleair afval van het verleden te stockeren. Nog nooit heeft zo’n spaarpot gelukt in de Belgische politiek (Vtb Zilverfond,…) en nog nooit was een spaarpot zo groot.

2. Toekomst

Er zijn zeer veel investeringsprojecten zowel voor nucleaire productie installaties als voor grote windenergie. Maar weinig worden beslist en overal lijkt er vertraging.
Vooral voor de nucleaire schijnt er een weinig stralende toekomst voor nieuwe kernreactoren zowel voor de grote klassieke EPR centrales al voor de veel besproken kleine modulaire SMR eenheden. Zullen deze laatste wel ooit op de Markt komen??
Een grondige analyse door DE BLIEDEMAKER eind 2022 gemaakt over de voor- en nadelen van SMR’s Lees uitgebreid>>
In de Verenigde Staten is deze week de eerste gloednieuwe kernreactor in meer dan 30 jaar in gebruik genomen. Als alles goed gaat, volgt over enkele maanden nog een tweede identieke reactor. Volgens Financial Times zouden het weleens de laatste kunnen zijn. De problemen met oplopende kosten en bouwtijden van conventionele kernreactoren zijn ondertussen bekend en in combinatie met steeds goedkoper wordende Hernieuwbare Energie oogt het plaatje van investeren in nieuwe kerncentrales allesbehalve aantrekkelijk.
De nucleaire industrie “dacht” daarom een tweesprong te maken. Als grote, conventionele reactoren te complex en te duur zijn geworden, dan moeten kleine en modulaire reactoren, daar een antwoord op zijn. SMR’s bieden een aantal voordelen op conventionele reactoren, zoals (nog) betere veiligheid en hogere temperaturen, zodat niet alleen hun elektriciteit, maar ook hun warmteproductie nuttig gebruikt kan worden. Maar het hoofdargument is de kostprijs. Door SMR’s net zoals zonnepanelen in fabrieken te bouwen en dan te transporteren naar de site van installatie, moet (veel goedkopere) massaproductie mogelijk worden.
Op dit moment zijn er wereldwijd meer dan vijftig types SMR in ontwikkeling. Sommige door grote spelers zoals het Franse EDF – dat trouwens ook nog altijd in grote reactoren blijft geloven – maar het merendeel door jonge, kleine bedrijfjes.
Een aantal van die start-ups bevindt zich in de marge van de nieuwe generatie libertaire miljardairs in Silicon Valley. Zij hangen het principe ‘move fast, break things’ aan: bouw zo snel mogelijk een prototype en test het. Wees niet beschaamd als het niet werkt (of zelfs ontploft), maar zoek de oorzaak en begin aan een verbeterd prototype, tot het werkt. Het is de strategie die Elon Musk hanteerde om van SpaceX en Tesla in een recordtempo de dominante wereldspelers op het vlak van ruimtevaart en elektrische wagens te maken. 
Maar de nucleaire wereld werkt niet zo.
NuScale, een SMR-ontwerper gefinancierd door Bill Gates, pakt het professioneler aan. Sinds begin dit jaar heeft die de goedkeuring van de NRC (de Amerikaanse nucleaire veiligheidsregulator) voor zijn eerste SMR-ontwerp op zak. Er was zelfs al een project gepland om tegen 2030 de eerste zes reactoren operationeel te hebben. Maar tijdens de voorbereiding van dat project bleken reactoren van klein formaat economisch toch niet optimaal te zijn. NuScale heeft nu een nieuw ontwerp ingediend voor een reactor die de helft groter is dan het originele ontwerp. De goedkeuring voor dat nieuwe ontwerp zal weer jaren op zich laten wachten. En ook met die schaalvergroting zal de stroomprijs uit de reactoren niet de beloofde 55 dollar per megawattuur (MWh) bedragen, maar 120 dollar per MWh. 
Los van het technische ontwerp blijft de brandstofcyclus een andere achilleshiel van SMR’s. Om hun kleinere afmetingen te compenseren, maken de meeste SMR’s gebruik van hoger verrijkt uranium als kernbrandstof. Waar traditionele reactoren werken met een verrijkingsgraad tot 5 procent, gaat dat bij SMR’s tot 20 procent. Op dit moment is de enige commerciële fabrikant van hoger verrijkt uranium Rusland. Het Westen moet dus ook volop aan de bak om de productie van hoger verrijkt uranium uit te bouwen. En dat is makkelijker gezegd dan gedaan: vanaf 20 procent verrijking is kernbrandstof namelijk potentieel militair inzetbaar. Uit een eerste Europese analyse bleek dat de productie van hoger verrijkte uranium wellicht niet in de bestaande productiefaciliteiten van kernbrandstof mogelijk is, omdat die niet aan de strengere veiligheidseisen en non-proliferatiemaatregelen voldoen.  Die non-proliferatiemaatregelen zijn er overigens niet voor niets. Zo vinden het Pakistaanse, Noord-Koreaanse en het in de kiem gesmoorde Libische kernwapenprogramma hun oorsprong in informatie die werd gestolen bij westerse bedrijven.
Bovendien is het nu al alle hens aan dek bij de westerse producenten van kernbrandstof. 20 procent van alle uranium dat de Europese kerncentrales voedt, komt namelijk uit Rusland. Die afhankelijkheid moet in sneltempo worden afgebouwd. Dat lijkt na de recente militaire coup in Niger nog moeilijker te worden: dat land staat in voor 25 procent van alle Europese uraniumleveringen. Ook het afval dat bij de verwerking van uranium tot kernbrandstof ontstaat, wordt door Europa voor het grootste deel naar Rusland gestuurd voor ‘verwerking’. Ook daarvoor zullen nieuwe faciliteiten gebouwd moeten worden. Die weinig bemoedigende vooruitzichten deed de beloftevolle Deense start-up Seaborg Technologies, dat drijvende kernreactoren op hoger verrijkt uranium wil bouwen, in juni 2023 alvast besluiten om terug te keren naar de tekentafel.
Als de toekomstperspectieven van SMR zo onzeker zijn, waarom investeren intelligente en succesvolle ondernemers zoals Altman of Bill Gates er dan fors eigen middelen in? Naar ’t schijnt is dat omdat ze niet noodzakelijk van plan zijn de rit uit te zitten. Het zakenmodel achter dergelijke investeringen bestaat erin de onderneming zo snel mogelijk beursgenoteerd te maken, waarna de initiële investering meer dan terugverdiend wordt door de verkoop van aandelen. Voor dergelijke investeerders is het vooral belangrijk dat de onderneming een beloftevol en geloofwaardig product lijkt te ontwikkelen, niet per se dat het product op termijn ook succesvol moet zijn. Het blijft dus afwachten hoeveel en welke SMR’s er effectief ­gebouwd zullen worden.
Er worden dus veel onwaarheden verteld op de sociale media over de rooskleurige toekomst van SMR’s. De beweringen dat ze gebruikte kernafval zullen recycleren is ook twijfelachtig.
In ieder geval zal nog een zeer lange procedure nodig zijn indien deze industrieel op de energiemarkt zullen komen (tussen 2035-2045??). Dus zeer laat om onze klimaattransitie op te lossen.

4. Bedenkingen van DE BLIEDEMAKER

De “Energiewende” is dringend om tot nul CO2 emissie te komen in 2050.

1. Ofwel door meer Nucleaire Energie:
   Nucleaire energie is een potentieel alternatief voor CO2-emissievrije energieopwekking. Echter, de lange investeringshorizon en de complexiteit van nucleaire projecten hebben geleid tot aarzeling bij private investeerders. Ook is het nucleair afvalbeheer en de ontmanteling van kerncentrales een aanzienlijke zorg. Staatsmaatschappijen, zoals EDF in Frankrijk, Rusland of China, hebben meer mogelijkheden om dergelijke langetermijnprojecten aan te pakken. De politieke stabiliteit en consensus zijn inderdaad noodzakelijke factoren voor het succes van dergelijke projecten. Het is interessant om te volgen hoe Nederland en andere landen omgaan met hun intenties rond nucleaire energie (centrale van Borsele). Ik denk ook niet dat het nieuwe bedrijf Engie-Belgische staat (naam?) sterk genoeg zal staan om te investeren in nieuwe nucleaire capaciteit (>10 jaar).
2. Ofwel door meer Hernieuwbare Energie:
   Hernieuwbare energie, zoals wind- en zonne-energie, wordt steeds belangrijker in de energiemix om CO2-emissies te verminderen. De beslissing voor het energie-eiland voor het Princes Elisabeth windmolenpark tonen de vooruitgang op dit gebied aan. We zijn goed bezig. Echter, het verkrijgen van omgevingsvergunningen en het overwinnen van technische uitdagingen kunnen vertragingen veroorzaken. Ventilus lijn en de Bouclé de Hainaut. Beide zijn nodig. Gelijkstroomvariant is technisch niet uitvoerbaar en ook veel te duur (ook deze kosten + de schadevergoedingen komen op onze E-factuur!). Het is belangrijk om te blijven werken aan het verminderen van deze obstakels om de transitie naar hernieuwbare energie soepel te laten verlopen.
3. Ofwel door “Degrowth Economie”:
   Het idee van een “degrowth” economie houdt in dat economische groei bewust wordt afgeremd om ecologische duurzaamheid te bevorderen. Dit is een complex vraagstuk, omdat het balanceren van economische stabiliteit en milieuverantwoordelijkheid uitdagend kan zijn. Een te sterke degrowth-aanpak kan negatieve gevolgen hebben voor welvaart en de mogelijkheid om duurzame energietransities te financieren. Het is ook hypocriet om onze poluerende industrie te laten delocaliseren naar derde wereld landen (geen oplossing voor het CO2 probleem, integendeel). DE BLIEDEMAKER kan deze optie niet aanvaarden en zal hier ook niet over schrijven. Lees hiervoor het artikel “Nefast degrowth-evangelie” door Isabel Albers in DE TIJD van 4 augustus 2023 Lees>>>
   
   Een samenhangend en stabiel energiebeleid is essentieel voor het succes van de Energiewende. Veranderingen in beleid kunnen investeerders en projecten beïnvloeden en vertragingen veroorzaken. Het is belangrijk dat landen en regio’s een duidelijke langetermijnvisie hebben en investeringen en maatregelen ondersteunen die deze visie ondersteunen.
   
   
   Een degelijk Europees en ook Belgisch ENERGIEBELEID is dus essentieel. België heeft na 20 jaar geen energiebeleid met minister Tinne Vanderstraeten eindelijk enkele stappen gezet maar nog onvoldoende en te traag voor de toekomst (vb de eerste fase van het Elisabeth windmolenpark moest aanbesteed worden in 2023. Komt die “tendering” in 2024? met de nieuwe? regering?)
   Een ander dringend en belangrijk probleem is de oprichting van een kernafvalfonds waarin binnenkort de 15 miljard van ENGIE zullen in vastgebetonneerd worden. Is het denkbaar dat hieruit nooit een regering geld zal halen voor begrotingsopsmuk. Vergelijk in het verleden het Zilverfonds en nog andere. Alle catastrofaal leeggeplunderd.
   In de sector Hernieuwbare Energie is nog een belangrijke variant nl. groene waterstof en andere groene moleculen die elders uit zon of wind gemaakt wordt. Dat België zich profileert als waterstofspecialist, is bemoedigend.