De Koninklijke villa’s (Deel 3/3)

De jongere inwoners en de tweedeverblijvers weten niet meer waar de “Koninklijke villa’s” gelegen waren: de vooroorlogse villa’s aan het strand ter hoogte van het huidige Leopold I monument. Helaas werden de zeven prachtige villa’s alle in de Tweede Wereldoorlog onherstelbaar beschadigd of werden grotendeels afgebroken in 1942 bij de bouw van de Atlanticwall. Bijzonder is dat alle zeven werden gebouwd door leden van de familie Bortier-Calmeyn waren allemaal gelegen in de duinen van de familie Bortier-Calmeyn aan het strand. In feite zou de term “Koninklijk” enkel van toepassing mogen zijn op de drie villa’s waar de koning Albert I, koningin Elisabeth en hun gevolg vier jaar gewoond hebben: nl. het Paviljoen Bortier-Calmeyn, de Villa Maskens en Villa Albert I. Daarnaast waren er destijds nog vijf villa’s: nl villa Saint Joseph, villa Les Oyats, villa Bel-Air en villa Les Moëttes (zie foto bovenaan)
Een tentoonstelling over deze villa’s zou perfect aansluiten bij de thema’s zoals “De Zeedijk in de Belle Epoque” (deel1>> en deel2>>)want dan stonden die villa’s daar ook aan het strand weliswaar zonder Zeedijk. Hierbij kan ook de geschiedenis van de Koninklijke Kapel geïntegreerd worden, waarover al in diverse edities van DE BLIEDEMAKERs is geschreven.

1. Pierre Bortier

Alles begint in 1828 met de aankoop van de Westhoekduinen door de steenrijke Brusselaar Pierre Louis Joseph Bortier. Er wordt vertelt dat die Bortier in Londen woonde en een immense rijkdom opgebouwd heeft door goederen over zee te vervoeren onder de Oostenrijkse vlag. Immers tijdens de Amerikaanse Vrijheidsoorlog (1774-1783) werden de handelsschepen die onder de neutrale Oostenrijkse vlag vaarden niet aangevallen werden door de Engelse kapers ingevolge het toetreden van Jozef II tot het “Verbond van Gewapende Neutraliteit”. Vandaar dat handelaars uit Frankrijk en veel andere landen zich lieten bevrachten in Nieuwpoort of Oostende en zich hier inschreven om in het bezit te komen van Oostenrijkse zeebrieven (451 in 1782). Lees meer uitgebreid de Geschiedenis van de Enclave Keckepanne.
Twee jaar na de aankoop van die duinen overleed die kinderloze 67 jarige steenrijke Pierre Bortier en zijn neef Pierre Louis Antoine Bortier (1805-1879) uit Diksmuide- door de vissers “Pitto genoemd en beschouwd als de eerste burgemeester van De Panne– krijgt al die duinen van De Panne in eigendom. Hij was pas 25 jaar oud toen hij deze enorme erfenis kreeg.
Pierre Bortier had een sterk sociaal gevoel en zette zich in voor de vissersgemeenschap. Hij bouwde onder andere een schooltje en een kleine kapel (locatie mij onbekend), schonk sloepen en netten aan de armste vissers en hij leerde hen netten breien. Zonder noemenswaardige vergoeding mochten de vissers zijn duinen beweiden om dieren te laten grazen en aardappelen te poten. Hij leerde hen ook zeesterren als meststof te gebruiken. Daarnaast steunde hij hun verzoek om een reddingsdienst en een vuurtoren te installeren op de Mont Blanc nabij het huidige Vuurtorenplein. In 1877 werd dit Panneviertje opgericht aan de voet van de Mont Blanc. Pas 6 jaar later, in 1883, werd een boothuis op initiatief van het Loodswezen gebouwd ingevolge KB van 1838. Lees>>>>
Op een kaart van Bruggen en Wegen van 1877 staan alle vlakke delen van het huidige Calmeynbos (langs weerszijden van de weg naar Adinkerke) ingetekend als “terres laborables” . Het is mogelijk dat deze gronden toen al door vissers werden bewerkt. Pierre Bortier begon bovendien met bebossingsexperimenten al vond de grote aanplant pas plaats tussen 1903 en begin 1920 onder leiding van zijn kleinzoon Maurice Calmeyn. 
In de jaren 1830, bij het begin van het Koninkrijk België,  waren er slechts twee grote duineigenaars in De Panne: de familie Bortier (694 ha) en de familie Ollevier (176 ha) Samen hadden ze 870 ha, wat neerkomt op 96,5 % van het totale grondgebied. Tussen deze twee eigendommen lag het gehucht de Kerkepanne (80 ha) aanvankelijk eigendom van vrederechter Decae en verhuurd als cijnsgrond aan onze vissertjes. (kopieën van de aankoopaktes zijn te vinden in de bijlagen van het boek van notaris Hans Berquin “In het Zand Geschreven”).
De duinen fungeerden als privéjachtgebied van deze twee eigenaars.
De Bortierlaan en het Pierre Bortierplen zijn genoemd naar Pierre Bortier (1805-1879) zoon van Pierre Antoine Bortier (1765-1843), broer van de steenrijke kinderloze Pierre Louis Joseph Bortier.

2. Paviljoen Bortier

Op 1 mei 1830 opende Pierre Bortier een primitief “Pavillon des Bains” ter hoogte van het huidige Leopold I monument. Toen prins  Leopold I op 17 juli 1831 langs het strand op deze plek de “trek-op” opreed (waar nu het monument staat), moet dit eenvoudig optrekje één van de eerste indrukken zijn geweest die hij van België kreeg. Aan de oostzijde van de Esplanade bevond zich toen ook al de afspanning Alliance. Pas in 1842 krijgt Pierre Borier een vergunning om een villa te bouwen aan de rand van het strand waar nu het restaurant Imperial gelegen is. Deze zomervilla”Paviljoen Bortier” wordt luxueus verbouwd in 1867 in prachtige Italiaanse stijl (zie foto). 
Meer informatie over Pieter Bortier en zijn duinen>>>>
Lees ook Publicaties van Pierre Bortier

In 1880 stelde de eveneens kinderloze Pierre Bortier een gedetailleerd testament op waarin hij AL zijn duinenbezit naliet ALLEEN aan zijn de oudste zus Emilie (1802-1891). Zij was getrouwd in 1823 met Gerard Joseph Calmeyn (1780-1838) uit Ieper. De tweede zus Louise van Pierre Bortier is immers zeer vroeg overleden. Zo bleven deze duinen bij één eigenaar. In dat testament stonden strenge voorwaarden voor het beheer van de duinen waaronder bosaanplantingen, het uitroeien van konijnen vernietigen, concessies voor villa’s, cottages en chalets…
Voor details hieromtrent + testament: zie het boek “In het zand geschreven” door not. Hans Berquin.Lees>>>

Van Emilie Calmeyn-Bortier’s haar zes kinderen bleef Louis-Piere Calmeyn (1826-1909) in het paviljoen Bortier wonen.

De villa huisvestte tijdens de Eerste Wereldoorlog de administratie, de burelen van Jules Ingenbleek, secretaris van de koning, de ordonnansofficieren en de rijkswachters belast met de bewaking van de koninklijke familie. Het gebouw deed ook dienst als opslagruimte voor goederen die de koningin via oproepen in het buitenland bekwam en die bestemd waren voor soldaten, gewonden of noodlijdende burgers.

3. Villa Maskens

Villa Maskens werd gebouwd door Charles Maskens (1807-1864) die in 1854 huwde met Elisa Calmeyn, de tweede oudste van de 6 kinderen van Joseph Calmeyn . Hij was advocaat in het Hof van Cassatie
Hun zoon Paul Maskens (1856-1942) erfde de villa. (3 kinderen)
meer over familie Maskens en het kasteel Maskens waar nu het Koningsplein>>>

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam de koningin uit Nieuwpoort in De Panne aan op 15 oktober uit Nieuwpoort en neemt haar intrek in onze gemeente, in de voorlaatste villa naar de Franse grens toe. De Panne werd meteen de laatst mogelijke koninklijke residentieplaats op onbezet Belgisch grondgebied, alhoewel de koning nog tot 26 oktober in Veurne verbleef. Op 26 oktober 1914 om 13 uur , verwittigde hij de koningin dat zij onmiddellijk moest vertrekken omwille van de mogelijke doorbraak van de Duitse troepen en de eventuele onderwaterlating van de Moeren om Duinkerke te beschermen (plan Foch). Zodoende vluchtte ze naar het kasteel de Lovie in Proven van graaf Brouchoven. Op 27 oktober komt de koning even over naar Proven om te melden dat de slag om de spoorweg Nieuwpoort-Diksmuide gewonnen is dank zij de overstromingen; daarna kwam de koningin terug naar De Panne op 28 oktober 1914.
Geregeld ging koning Albert naar het hoofdkwartier van het Belgisch leger te Veurne. Aanhoudende artillerie beschietingen in januari 1915 noopten de legerstaf tot een verhuis naar Houtem, een dorp op zeven kilometer van Veurne. Tot 1918 was het hoofdkwartier er gehuisvest in de pastorie.
De koninklijke familie bleef in De Panne tot de zomer van 1917, toen het Belgisch leger in het kader van de Derde Slag bij Ieper de meest noordelijke sector (bij Nieuwpoort) overdroeg aan de Britten. Het gezin nam toen haar intrek in de kasteelhoeve Sinte-Flora, landelijk gelegen in de Belgische Moeren tussen Adinkerke en Houtem. Geregeld vertoefden ze wel nog in De Panne, waar de villa Maskens niet volledig ontruimd was, om er uiteindelijk op 31 juli 1918 opnieuw in te trekken.
Op 24 oktober 1918 verliet de koninklijke familie De Panne en betrok het kasteel van Loppem. Net als in 1914, volgde de koning en opperbevelhebber zijn troepen, doch ditmaal ging de tocht gepaard met feestelijke intochten. Officieel namen Albert en Elisabeth op 22 november, op de dag van hun plechtige intrede te Brussel, weer hun intrek in het kasteel van Laken.
Minder bekend is dat koningin Elisabeth na enkele dagen al terugkeerde naar De Panne en tot 18 februari 1919 in de villa Maskens verbleef. Waarschijnlijk had dit verblijf te maken met haar gezondheid. Het gerucht liep dat de koningin in Loppem een miskraam had gehad.

4. Villa Albert I

Louis Pierre Calmeyn die in het Paviljoen Bortier-Calmeyn bleef wonen is gehuwd met Fore Rey, Een van de 3 kinderen is Louise Marie Calmeyn (zij huwde in 1896 met de Odile baron Mulle de Terschueren (1827-1914) die aldus hertrouwde .

Voorgeschiedenis van van baron Mulle de ter Scheuren:
De oprichter van de Société Genérale Frans Rittweger (1766-1848) huwde in 1795 met Anna Sauvage. Hun dochter comtesse Caroline Ritteger (1799-1885) trouwde in 1821 met graaf Jacques Coghen (1791-1858) de Minister van Financiën in de eerste Belgische Regering. (ook oprichter van verzekering AG 1824). Hun dochter Marie-Caroline Coghen trouwde in 1854 met baron Odile Mulle de ter Schueren (1827-1914) die in 1884 hertrouwde met Louise Calmeyn dochter van Louis-Pierre Calmeyn één van de 6 kinderen van Joseph Calmeyn. Aldus wordt zij barones.

Adile Mulle de ter Scheuren en Louise Calmeyn bouwen Villa Albert I als buitenverblijf vlak vóór de Eerste Wereldoorlog

Deze ruimere villa was tijdens de Eerste Wereldoorlog voor de “Etat Major”. Daar ontving het vorstenpaar bezoekers, zoals de Franse president Poincaré, de generaals Foch, Joffre en Clémenceau en de Britse koning George V en zijn zoon, de latere Edward VIII. Tijdens hun vakanties in De Panne namen ook de drie prinsjes er samen met de hofdame en hun Engelse gouvernante hun intrek.

5. Villa Sint-Joseph

Hun zoon Baron Louis Pierre Mulle de Terschueren (1887-1957) bouwt Villa Saint-Joseph, hij was gehuwd in 1914 met Marie-Louise Solvyns (1891-1985)

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de villa bewoond door Portugese zusters die door de antiklerikale regering uit hun land verdreven waren. Op vraag van de koningin hielden ze er een schooltje voor wezen open.

Familie van baron Mulle de Terscheuren:
de schoonzuster van baron Odile Mulle de ter Scheuren nl Isabelle Coghen erft van haar vader Bokrijk en huwt met bankier Théodore Mosselman du Chenoy die het domein Le Chenoy uitbreidt naar 2500 ha. Zijn zoon Armand verkoopt het aan Gustave Boël. Zij heeft een dochter Princesse Laure Mosselman de Chenoy die naar Napoli trekt en de grootmoeder is van Paola via een zoon die huwt met Prince Fulco VII Ruffo di Calabria (1884-1945)
Gustave Boël is de grootvader van Jacques Boël huwt met Sybille de Selys de Longchamps de moeder van Princes Delphine van Saksen Coburg

6. Calmeynbos

De jongste van de 6 kinderen Pierre-Louis CALMEYN (1825-1890) is in 1856 gehuwd met Mathilde Orban uit Liège (1833-1924). Kleizoon Maurice Calmeyn (1863-1934) begon met de aan plant van het Calmeynbos in 1903.

Familie: de zuster van Maurice Calmeyn nl Hélène (1858-1934) trouwde in 1878 met burggraaf Henri Davignon, minister en senator. Hun zoon burggraaf Jacques Davignon (1897-1965) huwde met burggravin Jacqueline de Liedekerke waaruit later graaf Etienne Davignon werd geboren. Één van zijn zusters trouwde met Paul Boël wat de band tussen beide families versterkte.

7. Sint Pieterskerk

De parochiekerk Sint-Pieters was oorspronkelijk een kapel, In 1877 wordt het oostelijk gedeelte gebouwd door toedoen van weduwe Emilie Calmeyn-Bortier ( ten behoeve van het vissersvolk).
Thans is die onttrekt en wordt omgebouwd als bibliotheek Calmeyn

8. Villa Les Oyats

De Pauline Calmeyn (..-1914) één van de zes kinderen van Emilie huwde Jean-Baptiste Sanchez de Aguilar (raadgever aan het Hof van Cassatie). Zij bouwden deze villa.
Tijdens het interbellum wordt deze villa met kasteelallures een pension. De villa is dan in het wit geschilderd.

9. Villa Bel-Air

Pauline en Jean Bapiste de Aguilar hadden 3 dochters waarvan één Juliette Alice Constance trouwde met Ernest d’Arripe die burgemeester van De Panne geweest is van 1914 tot 1932. Hij woonde in deze villa. De villa werd echter ook gebouwd door vader Jean-Baptiste Sanchez de Aguilar .

10. Villa Les Mouettes

Mathilde Thérèse Orban was de dochter (20ste kind !) van Henri-Joseph Orban (1779-1846), ijzerindustrieel, voorvader van de beroemde Luikse Orban dynastie. Zij huwt met Pierre Calmeyn één van der zes kinderen van Emilie. Hun dochter Marie Calmeyn (1857-1932) huwde in 1877 met Louis Orban de Xivry . Zij wordt weduwe zonder kinderen. Lees de stambomen op De Pannetheek>>>> of zie groot blad als bijlage in “In het Zand geschreven” van Hans Berquin
De Louis Orban de Xivry was de opdrachtgever voor dit bijzonder imposant gebouw, de grootste villa ooit in De Panne gebouwd. De villa stond op de hoek van het huidige Pierre Bortierplein met de Zeedijk.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog verblijven de gasten van koning Albert en koningin Elisabeth in de villa; o.a. eredame Gravin de Caraman-Chimay.
Weduwe Orban schenkt haar fortuin en haar villa bij testament aan de paters Salesianen. Op aandringen van bisschop Lamiroy van Brugge openen Les Soeurs de la Sainte-Obéissance, gekend als de Blauwe Zusters, er op 1 augustus 1936 een tehuis voor bejaarde dames en alleenstaande juffrouwen. 
De Duitse bezetter dynamiteerde deze villa in 1942 voor de Atlantic Wall.

11. Besluit

Deze 3 zogezegde “Koninklijke Villa’s” zijn alle gebouwd vóór de Eerste Wereldoorlog alle door leden van de rijke familie Bortier-Calmeyn evenals de 4 andere villa’s. De koninklijke familie heeft zijn intrek daar slechts genomen een viertal jaren, het grootste gedeelte van de Eerste Wereldoorlog.

Door huwelijken zijn nog nog bekende afstammelingen uit de Bortier-Calmeyn gegroeid met namen zoals Davignon, Boël, en zelf koningin Paola en Delphine van de huidige koninklijke familie langs andere connecties.

De thans nog overblijvende zichtbare restanten van de belangrijke familie Bortier-Calmeyn zijn:
– Westhoekduinen, Krakeelduinen en Oosthoekduinen
– Grote (jaren 50) en de Kleine (jaren 70) Westhoekverkaveling
– Calmeynbos
– toekomstige Calmeynbibliotheek in de Sint-Pieterskerk
– Paterskerk
– parking Koningsplein waar vroeger het kasteel Maskens
– namen van straten: Bortierlaan, Pierre Bortierplein, Maurice Calmeynlaan, Lucien Maskenslaan,

Bronnen
1. Stamboom van de families Bortier-Calmeyn uit het boek “In het zand geschreven” (zie hieronder)
2. Overzicht van Alain Leroy (zie hieronder)
3. De Pannetheek van Jacqueline Vandenhende Lees>>>
4. Wrsthoekverbeeldt Zoek in>>>

2. Alain Leroy. De Koninklijke Villa’s in “De Panne” (WO I)